Showing posts with label Health. Show all posts
Showing posts with label Health. Show all posts

Friday, 15 July 2022

TOUPA HON LEMGELSAK HITA HI

 

Lawmte, COVID-19 in a hon nawk lellel a, nidang teng sang mah in i lak uah a hon naak nuaizaw bang hi.

 

Ahi a, COVID-19 pen ei mihingte bang a ngaihtuahna zang thei ganhing a hikei a, hiaite lak k'on sual deh chia luh chihtak a hon luh bel hilou hi.

 

COVID-19 pen mi a kihon a, a na kiven kei ua, a na kihawmsawm uhleh hon naak nawk hihthoh hi.

 

Curfew bang etthohte kihi a, COVID-19 hi in thilthak khatpeuh ah i thuakkhak masiah laulou leh ngeingaih lou in ki-om sek bang hi.

 

Lauhhuai om ei chia pilvang theilou in i mawk thuak sek ua, Kuki-Zomi gaal kipat ma in pilvang thei mahmah lou in kidnapped a om kitam man mahmah hi.

 

COVID-19 toh kisai in hilhpil thakthak ngailai diing i hi diam, ahih keileh i pilkhiak taktakna diing un luang bangzah pelai diing i hi ua?

 

Hi mahmah kei hen. Hunta mahmah hen aw. Eimah hiam i zi, i pasal, i nu, i pa, i ta, i deihtaak pekhe masapen dia i kiman keileh gamsung vaihawmte thupiak limsak leh zuih i khosuahkhiakna diing ua Toupa hon lemgelsak hita hi.

 

~ Sumthanlian Suantak | Nisim: 2020 kum Noukha 20 ni (20th November 2020)

MANGBANG KEI NI

 

Bangzahta in COVID-19 apan kiven poimoh ahia chihte a na gen in, muntuam-gamtuam a thiltungte gen zel mahlehang abilh a thoulou in i om uh a bang hi.

 

Zaanhal a Rev. Khamvum a hong sih in i lung hon phawng diak a, khanlohkhiakna hon tun deuh a diam chih in om hi.

 

Tua bang suunna leh lamdang sakna toh i omlai un zaan in positive nasatak a a hong kibehlap a, a si bang a hong omthak zawkmahleh i lungsim uah pangpa kisakna leh thawmhau kisakna (insecurity) om a bang hi.

 

Positive tamgawpta ahihman in medical staff lam apan in leng mangbat thu (distress message) kikhahkhia ah physician khat kia positive lou hi lel chihte muh diing a om hi.

 

Medical staff-te lak ah leng kipiaksiatna leh kimohsaktuahna om khiukheu i bang hialta uhi. I buaisiat a, i mangbat chiang un beidot luat ziak in confidence bei in mohsak diing kibaan zonkha thei hi.

 

Mipi pilvan louh ziak a doctor-te nasan baan lohgawp bang thei a, a lehzawng in leng hithei veve hi maw.

 

Mipite chu achiil apan mohsakhuai kihi pah him hi. Ahi a, tua a hong kithehzaakleh a doctor-te mahmah leng a na kiveeng zou saamlou ahi diing uam, chih diing mah bang hi.

 

Hiai simkha theite chiang chu pilvang deuh a om in midang teng (doctor leh nurse-te tel in) a hong mangbatgawp (panic) hun un leng zaaidamtak (calm-tak) a ngaihdan genkhe thei dia i om a, a lungngai leh kipesete hanthawn thei dia i om ua, i kipasalsak uh poimoh hilou hiam?

 

Misi leh positive a hong kibehlap ziak a COVID-19 lauhhuai zodeuh hilou in, a lauhhuaisa gige hinapi lauh diing ahihlam kiphawkkhiakna hon tun a bang hi.

 

Bangzahta in i lungdong ahi maithei; himahleh achiil apan kigen:

1. Mask zat diing,

2. Kineh lua a omlouh diing,

3. Khut hoihtak a silsiang zelzel diing chihte kikhek nailou hi.

 

~ Sumthanlian Suantak | Nisim: 2020 kum Phalkha 19 ni (19th October 2020)

Thursday, 14 July 2022

LUNGSIM DAMLOUHNA KI-ETLIAMTHOH HIAM?

 

Nu Chingngaihlian Tunglut in thuvui (article) a gelh ‘Lungsim natna leh Lamka’ ka simleh ka ngaihtuahna a hon khoihkha mahmah hi. Lamka ah mahni kikhuai (suicide) in punlamnawt a a kilat ziak in ngaihtuahna i piak poimoh ka sa hi.

 

Pathian in mihingte amawkna a hon siam hilou in, Ama’ thupina diing in manphatna leh poimohna liantak nei a hon siamte i hi uhi. I leitung hinkhua a bei nung chiang in leng Ama’ kiang a om a, nakpi a hihthupi a om diingte i hilai uhi.

 

Mi tampite’n lungsim natna i thuakte uh ziak in i leitung hinkhua a manphatdan phawklou in haksa thuak diing lel a siam kisa in; leitung hinna beileh i haksatnate leng beikhawm diing sakha uhi. Mihingte’n sih nung chia tangtawn hun zat diing neilai i hihlam phawk banlou mi omkha thei uhi.

 

I theihkhak ngei kuahiam amah-le-mah kikhuai (suicide) a hong om chiang in lamdang i sa a, i lung hon phawng mahmah sek hi. "Puaknat luat a neihlam leng kithei lou hi a. Huchi diing ka saklouh hia. Zaan zek a zaw mukha hi ing a. Ka gintak a bangkei e...," chi'n lamdang i sakdan i genkha sek uhi.

 

Bangziak a theihkholhna neilou sek i hi diing ua?

 

1. Lungsim natna pen sihpih theih damlouhna dangte bang a mihing adia thuak haksa mahmah leh sihpih theih damlouhna mah ahi chih i pom taktak louh ziak ua lungsim natna nei mi kuahiam in haksatna a hon gen sunsun chiang a leng ngaihsak dia koihlou kihithei hi.

 

2. Lungsim damlouhna pen kuahiam in atawp tunpih sawm a thupukna a laak diing chiang in sihpih theih natna dangte bang a a temperature saang/niam lua, a BP saang/niam lua chihdan a vanzat zang a et theih hilou hi.

 

3. Lungsim damlouhna neite atangpi in kam-uang hetlou ua, iim chihtak in ki-iim zomah uhi. A natna uh amau in kithuak mai ua, panpihna a langtang in ngen khollou uhi. "A hong taai hialleh i panpih na ke," chite'n kial laplou sek kihi.

 

4. Midangte' panpihna kilam-en nawnlou dinmun tan a tun chiang un; a pan zoh tan uh pang ua, a pan zohlouh chiang un thupukna a na kilaak in leitung hinkhua hon nutsiatsan zel mai uhi! Huchi’n a chi uh a vot dikdek nung khawng in phawkkhiak in om zel uhi.

 

Huchi'n a kikhel nung in sisa a muhkhiak in om zel uhi. Khenkhatte ahihleh a chi uh lumlai a muhkhiak a ompawl leng om uhi. Huai hun in tuh eite' hih theih a om nawnkei hi. A nutsiat innkuante un zumhuaisa in etna diing theilou in om uhi. Poi petmah!

 

Huai hun chiang in a damlaite'n i itna langsak in haan kilawmtak i tohsak ua, suunna hunseh i zang zel uhi. Innsung mite leh a suun diakte i kihehnem zel uhi. Hiai pen i kisuunpihna thilhih ahi a, himahleh thiltung dang hong om theilaite toh kisai kiveenna thilhih bel i sunzom kholkei uhi.

 

Hiai bang a sihna hong tung guih zel i chihte pen ei lak adia thiltung zenzen ahi nawnkei a, amun mahmahta hi. Tomchik sung i lung uh a hon phawng na a, hilehle a ngaihpoimohhuai zah in i bil uah i bat zoukei uh a bang hi. Theisiam dia kichiilna (awareness) i neih tamlouh ziak ua a khawkna zah a kingaipoimoh zoulou leng himaithei hi.

 

Lungsim damlouhna ziak a mahni kikhuai (suicide) a sihna tuakte vangam a kai diing uam chih dotna sang in lungsim damlouhna tuakte’n thupukna tawp a laak ma un i panpih theihna a om diam chih i kidotna hileh deihhuaizaw hi. Mahni kikhuaite’n a damlai un kampau hiam omdan hiam in a thiltup uh genkhekha sek uh chih misiamte muhdan ahi.

 

Midang kuahiam i kiim-le-kiang a omte hiam i teenkhawmpihte mahmah leng tua bang a mahni kikhuai sawm omkha thei ahihman in muanmohhuai om a i theihleh i panpih poimoh diing hi. Tua kia mai hilou in eimah ngei leng hiai bang ngaihtuahna nei thei gige kihilai hi. A poimoh hun in hon panpih thei diing eimi mahmah leng counsellor omta a hihman un amaute kiang i naih poimoh hi.

 

https://www.nami.org/Blogs/NAMI-Blog/September-2020/5-Common-Myths-About-Suicide-Debunked?fbclid=IwAR3QCRM5OrSCuiAuBJybx251WfXm4xXKoAln9PoQEJCAxqirTL_QMEDMw6E

 

28th September 2020 ni a gelhsa bawllem thak | 02.10.2020

 

~ Sumthanlian Suantak | Nisim: 2020 kum Phalkha 2 ni (2nd October 2020)

Tuesday, 5 July 2022

COVID-19 NATNA HIK KHA KHAT, KHA NIH LEL SUAL DIING I HIKEI UH

 

COVID-19 natna hik kha khat, kha nih sual diing i hikei ua; tukum khotawn leng daih dia i koih a, sawtpi buaipih di'n kingaihtuah lehang economic activities i henchipte uh khahkol ngai ahihdan kiphawk diing hi.

 

Covid-19 natna hik Lamka a hong piangkhetawm hilou ahihman in Manipur hong luut theihnadan lah i theihsa uh ahihman in panlakna mun diingte ah heekgak loupi in a hong luut nung a heekgak i sawm uh, i buaina behlaptu ahi.

 

Polam apan natna laluut/polut lou hi lehang amah a Manipur a hong piang hilou ahihman in Manipur gamsung a i luutsak a; saupi a luut nung a khumchip i sawm chiang un a leaked-khiak theihdan tam hi.

 

Lenna zang a hong paite Airport apan District tuamtuam gamlapi ah hawmzak lou in Airport kiimnai mah ah quarantine le’ng mun tuamtuam ah kithehdalh lou diing hi.

 

Train a hong paite Jiribam ah hong luut uhi. Jiribam khosung leh huai kiimlak a lemtang penpen ah quarantine a, District tuamtuam gamlapi ah hawmzaak louh hoih diing hi.

 

Nagaland apan Bus leh gari a hong paite Mao ah hong luut uhi. Amaute District tuamtuam gamlapi ah hawmzaak leh posawn lou in a lemtangpen mun ah quarantine le’ng hoih diing hi.

 

Tua bel huai dan hilou in Manipur hong luut nung ua, Manipur sung District tuamtuam bang a potuah leh taaivelsak i hihman un lamkal ah natna hik a leaked-khiak diing lau thak in a Manipur mipi himhim pum khum, pum henchip in nek-le-taak piangsak thei nekzonna i khawlsan uh hoih bang mahleh sawtpi pang zoulou diing i hi uh.

 

Tua dan ahihman in solkar in antang a hawm maikei uhleh a diingdan dang omlou suak hi.

 

Tua COVID-19 natna hik i doudan uh i khekthak kei uhleh natna hik kaaikha kibehlap toutou dia, atawp ah economic activities i khahzan ngai thouthou diing hi.

 

~ Sumthanlian Suantak | 2020 Kum Ziingkha 30 ni (30.5.2020)

Friday, 1 July 2022

COVID-19 TOH KHOSAKKHAWMDAN NGAIHTUAH NGAI HILOU HIAM?

 


COVID-19 natna hik kilohsawn hat luat ziak a COVID-19 positive case pung mo? Ahih keileh a pundan ‘rate’ kibang hinapi test a kihahbawlzawktaak ziak a COVID-19 positive case muhsuah tam hizaw? Khatzo samsam ziak hithei. A nih a kigawm ziak a COVID-19 positive case muhkhiak tam leng hitheitak hi maw.

 

Ahihleh COVID-19 positive case kibehlap zelte ziak a lau-le-liing a om diing mo??

 

A lamdang lua a hikei hi. Lockdown ziak a COVID-19 positive case bei diing chih a hikei himhim hi. Ahihleh lockdown bangziak a kikoih ahia?

 

I theihsa uh ahi. COVID-19 natna hik sukchimihna diing damdawi muhkhiak ahih masiah COVID-19 natna hik apan vualzouta kichih theih hilou hi. Lockdown ahihleh natna kilohsawn hat lo diing venna vanzat khat ahi a, achiil apan natna hik apan kivenna diing damdawi muhkhiak ma a kisakkholhna leh lettaangna hun (buying time) ahihthoh hi.

 

Lockdown ziak in nasatak a kilohsawn diing hiai tan a ze-olsak kihihthoh hi lel hi. Hiai COVID-19 natna hik kilohsawn diing ze-olsak tupna ziak mah a lockdown phuan hihim hi.

 

Lamka mun ah COVID-19 natna hik hong luutlou diing a na sa nilouhkha i hihleh i na theihkhelh ziak hizaw hi. COVID-19 natna hik i khotang a omkawm a bangchidan a niteng nna seem thei diing i hia chih ngaihtuahna i neih hun mahmah hi.

 

~ Sumthanlian Suantak | 2020 Kum Ziingkha 21 ni (21.5.2020)

Wednesday, 15 June 2022

NITENG POIMOH DAWN DIING TUISIANG TOH KISAI IN…

 

 1. Kuahiam in mi Jean khekol gu in hong zuak henla, a na leisak lehang a leitu leng guta i hi veve diam?

 

 2. Kuahiam in mi gan khihlai gu in hong zuak henla, a na leisak lehang a leitu leng guta i hi veve diam?

 

 3. Kuahiam in mi theigah, zawngtah, gotuai tamlou gu in hong zuak henla, a na leisak lehang a leitu leng guta i hi veve diam?

 

 4. Kuahiam in a neitu’ theihlouh in tui va pokhia in hong zuak henla, a na leisak lehang a leitu leng guta i hi veve diam?

 

 5. Tua dan deuh dotna tampi mahmah om thei hi.

 

Tu in Lamka a i khosakdan, i tendan leh niteng phial a i lei leh ngah zelzelte kivel lehang gutakha hetlou a om zoh diingvual ahi diam? Thildangte thutuam in koih lehang, a piangkhe phot mihing in tuisiang dawn diing i poimoh chiat uhi. Solkar in mipi poimohte a piak diing ahi a, huai thil poimohte lak ah dawn diing tuisiang leng a tel hi. Piakkhiak leh hawmzaak diingdantak a hawmkhiak hilou; tuikul (tanky) mun apan ei ut dandan a a tui va khoihkha a, va kilaak theih ahi diam?

 

Theihchet louh ziak in ka siang i kichi theikei hi. Lungsim a kisiamlouhtanna a om chiang in a nuam tuankei hi. Hithei hi henla solkar tuikul va sukkhak sese louh in dawn diing tuisiang i inn chiat uah hong kaai thei hileh; a baihlam zawkdan genlouh, i sia-le-pha theihna mahmah in leng hon mohsa lou diing hi. Dawn diing tuisiang i inn-inn ua a hong kaai theihna diing in mipite’n bang hih theih i nei ua? Mipi palai – MP, MLP, MDC ban ah khotang heutute leh saptuam heutute’n banghiam hih theihdan omlou ahi diam aw?

 

Tangbang damsung sawtlou kaal a lungsim a kisiamlouhtanna omlou a khosak ka ut ngei!

 

~ Sumthanlian Suantak | 2019 Gamkha ni 7 (07.6.2019)

Tuesday, 14 June 2022

DAWN DIING TUISIANG I POIMOH UH

 

I biak Toupa Jesu Khrist in tui uain a suaksak hi (Johan 2:7-9). Tanghou nga leh ngasa nih zang in mipi' gaih zohlouh nek diing A pia hi (Johan 6:9-13). I taksap chiang a i taaina, i kipah chiang leh i lungkham tawp a i zot i Pathian, thil bangkim hih thei ahi. A hihtheihna chiang kitanta hiam? Hilou hial!

 

Dawn diing tuisiang tasamta hi in i kithei uhia? A kiang ah tuihing i ngen ua, piak leng A hon pe ngei in i thei uhi. Tuihing A hon piaklai in, mit a muh theih i niteng poimoh tuisiang leng hon pe thei tham hi. Huchi ahih nung bangziak a Lamka zaang tuisiang tasam i hiam? I Laisiangthou in 'ngen diklou' a chihte dinmun a ding hita i mawleh?

 

Vanmi hi nailou i hihman un salam tuinek - tuisiang i poimohna uh a lian mahmah hi. Hon pe theitu i Pathian kiang ah tuisiang ngen a taaikha nailou i hi ua hiam, A hihtheihna chiang lah kitan lou a! Khalam i taksapna kia hon pe dia; salam i taksapna hon pe theilou dia koih i hi ua hialeh??

 

Nek diing tasamte i panpih thei zelzel uhi. Himahleh Lamka zaang ah dawn diing tuisiang apiilpi a tasam a pukse diing hita lou i hi uhiam? I ngaihtuahkhawm uh zaw ngai eive maw. Bang i loh diing ua? I khutte uh taang theilou dia gaak ahi a hiam? Hilou hial!

 

I vek un talsawn a i ngaihtuah uh kuul hita hi. Salam a tai theihna diing i neihte kiang uah taai in, khalam a i saptuam makaite kiang ah leng taai ni. I haksatnate genkhe siamlou leh genkhe khollou in ki-om sek hi, kei tel in. Philanthropic organisations heutute leng zuangthou in a lampi diing hon ngaihtuahsak ve ua maw.

 

Tuisiang kitasamkawmpi in i gam paal theilou diing hi. Guuktak a tui muh toh lungkim toutou diing i bang uhi. I khangsawnte leng tua i hihdan mah ua om toutou diing a phal i bang uhi. Rickshaw leh tuipo gari a kizuakte a kitoudelh zou gige lou diing hilou i hiam?

 

~ Sumthanlian Suantak | 2019 Gamkha ni 5 | (05.6.2019)

Monday, 13 June 2022

LAMKA TUINEK HAKSATNA

 

Hiai a limlak kitaak (kilakhia) - pa Sumthanlian Suantak' limlak ahi. Amah Lamka ah a piang a, Lamka mah ah a khanglian hi. Amah tu in New Delhi ah a khosa a, phualpi solkar ah kum 10 val nna a sem hi. Tuni tan in Lamka a tuinek kiching piansakna diing in panlakna taklat tham gen diing bangmah a neikei hi.

 

Tuinek toh kisai in Lamka khopi genlouh, a innkim-innkiangte aa diing nasan in bangmah sepkhiak a neikei hi. Banghiam kikhekna hon neithak ahih keileh Lamka khozang in a poimoh tuinek kiningching; vaihawmna innpi a - MP, MLA, MDC hihna toh tangkou diing in a muanhuai kei hi.

 

~ Sumthanlian Suantak | 03.06.2019

Tuesday, 7 June 2022

LUNGSIM DAMLOUHNA

Thilkhat ngaihtuah ngetngut a, huai in lungkhamna leh puakgik a hon tut a; i ngaihtuahna a luah det a, a kaal a sim bang tawldam theilou a om i hihleh lungsim damlouhna nei kihikha thei hi.

 

Nidang in tua dan in ka na omkha a, ka ngaihsak kei hi. Himahleh a hoihlam nawtlou ahihman in ka lungsim ah kipahna a hong bei a, lungkimna ka nei theikei hi. Huai tan ah a beikei a, zan itmut bang leng a hon khoihkha a, atawp in damlouhna a hong suakkhia a, pawl sawm exam theilou in 1997 kum in ka na om hi.

 

Huailai a ka damlouhna pen sinna hiam, TB, kalna, malaria chihte a hikei a, Aids leh hepatitis leng a hi samkei hi. Huailai a ka natna maw, lungsim natna ahi.

 

Nopsak diinglai leh tangvalkhe diingkuan hi mahle'ng kipahna neilou in alehlam ngen ka nei a; diphawm, nervous, kingaihtuah ngetngut, mahni kimuanna omlou, a selam ngen kipia, tawl pahpah chih khawng in ka om hi.

 

Ka lungkhamna ziak bang ka ngaihtuah chiang in a lungkhamna diing toh kihun/kituak/kimil a lungkham hilou in, a lungkhamhuai diing zah sang in aleh tampi in ka lungkhampih mawk hi.

 

Huai ahihman in a lungkhamhuaina pen a buaina (problem) a hikei a, buaina maw… keimah leh ka thil ngaihtuahdan a hizaw hi.

 

Daktor naihlouh a damkhe diingvual ka hikei a, a hunlai a daktor naihkha ka na hi a, 'course' a chihdan uh om hive'n, huai 'course' sung damdawi ka netou charchar hi. Huchi'n a kumnawn, 1998 kum in pawlsawm hoihtak in ka pass-khe thei hi.

 

Hon hihdamtu Pathian ahi a, Pathian tung ah ka kipak mahmah. Pathian' hon hihdam ka hihlai in A vanzatte damdawi leh daktor bang ahi uhi. Huaite ban ah hoihtak a hon na keem, ka paneute iinkuan, pute, lawmte leh mi dangdang bang ahi.

 

Ka gen-ot nop ahihleh: 

1) A hunlai a kikep in damna a hon tun hi. 

2) Pathian in damna a hon pia a, vanzat in daktor leh damdawi bang A zang thei hi.

3) Medical treatment i laak pen Pathian muanlouhna a hikei hi.

4) I taksa dam buang a, lungsim damlou lua a hithei hi.

 

Depression neikha na hihleh ki-im mailou in daktor naih in. I kikep louh ziak in i lungsim damlouhna a na chronic thei hi.

 

Mi a kipah siausiaulai in lungkhamnate nang aa diing mawng a Pathian in hon koihsak a hi vekkei hi.

 

Pathian in hon itloutuam a hikei. Kipahna leh lungkimna midangte aa diing kia a hikei. Nang aa diing leng hi eive.

 

Sumthanlian Suantak |  February 12  2019