Showing posts with label Education. Show all posts
Showing posts with label Education. Show all posts

Friday, 15 July 2022

KHANGLUI ZODEUHTE KIPHA LOU A HI DIAM?

 

Naupangchik ka hilai. Sorkal a sepna ka neih nung kum 14 veel a phata hi. Ka ngaihtuah chiang in 2007 kum tan in leng i Lamka khopi uah sepna zonna dia coaching laak theihna omlam kithei lou hi. Khantouhna kong ah mundang khopi khawng a coaching kigente ei Lamka zaang ngei ah leng omta. Naak hamphathuai e aw. A hilh thei diing a siamna nei eimi mahmah leng ki-omta. A pang ngapte a di'n kongkhak kihong gige.

 

Alehlam ah hamphatna (opportunity) in hon naih ahihlai in hamphatna in hon paikheng thei hi. Dahpa bang a haikung nuai a thallupsa a hai min hong pulh diing ngakthoh mailou in haikung koi ah a om a, chia i kisak keileh hamphatna in ei lak kia hon naihlou in midang-gamdangte kiang leng naih veve hi. Tuatak ahi kidem-ki-elna a saan luatman in kisuuktak a pan a poimohna.

 

Mihingte kingek hiaihiai in duat in ki-om deuhdeuh hi. Bangchidan in eita? Tuma a pension-tate, amau hunlai a hoihtak a college khawng kai ngaungau a lohching mi om mahleh lounasep toh thuah a sepna a na gelhching a tam zophial hi diing uhi.

 

Tulai mite bel lou nna seemkawm a college kaai kitawm mahmah ta diing hi. Nidang a Pawl-VIII pass-te bang in leng siamtak in sap pau gelh thei uhi. Tulai mite'n opportunity neikawmpi mah in khanglui zodeuhte kipha lou a hi diam?

 

~ Sumthanlian Suantak | Nisim: 2021 kum Taangkha 28 ni (28th September 2021)

Friday, 8 July 2022

TATE MENTOR DIING

 

Tutung lockdown sung in mi tampi innlam ah a hong kiik uhi. Amaute lak ah electronics zatdan, apps toh kisai khawng siam mahmah om diing un ka gingta hi. Huailou in educational background hoihtak nei leng om mahmah diing un ka gingta hi. Innmun a a na omsa, school tuamtuam a seem leh naupangte hoihtak a mentor thei diing leng om diing in ka gingta hi.

 

Nu-le-pa i chih chiang in nu mawl, pa mawl tampi ki-om hi. Tutung lockdown in i tate siamsinna toh kisai a school a a sinkhiakte ua kipumngak top a kihihdan bang ka phawksuah mahmah hi. School a heutute hilh dandan a kinga top chihdan in ki-om sek a, homework a hon neih uhleh huaite gelh dia sawl chih tan khawng nu-le-pa'n kihihpih mai hi.

 

Ahi a, online class a hong kipat apan 'na homework uh hih uauh,' chia kisawl chihte a hithei nawn taktak kei hi. Teacher-te'n a homework diing uh pia, naupangte adia nu-le-pate'n teacher role play ngaita. A siamsintu naupang pen ahihleh ‘a kumpi’ bang sim khat in om a, naupangte’n 'ka hih theikei,' a chih uhleh nu-le-pate pangbuai kihi ngal mai hi!

 

Tua dan ahihlai in hoihtak a i tate guide dia i hong kisak taktakleh nu-le-pate, i mawldan khawng kiphawksuah in om mahmah hi. Kei bang agal a om ka hi a, a knowledge nei zek saam kichi mah le'ng amau toh omkhawm lou ka hihman in ka thak tettet mai saam hi. Teacher-te'n naupangte a va hilh theihlouh bang geih un ke’n leng ka tate ka tutpih baankei hi!

 

Tua dan ahihman in laisiam pipi innlam a hong kiik bang, innmun a a na omsa teacher a kuankhe theilou, resource hoihtak nei, leh counselling hih thei, a poimohleh kisin zek a phattuamtak a zat theih diing mi om diing hi. Hiai bang mite zonkhiak theihdan leh a list kaihkhawm theihdan omleh hiai hun haksa ah amaute siamna manphatak a zat theih diing in ka gingta hi.

 

Alternate class chihdan deuh, inn bang a hong pai a, tate adia mentor hithei diing mi omleh amaute adia sum muhna lah hi diing, nu-le-pa mawltakte adia kouzanna hi ngal chihdan om thei diing in ka gingta hi. Hiai dan bangchih lehang a hoih dia?


~ Sumthanlian Suantak | Nisim: 2020 kum Gamkha 29 ni (29th June 2020)

Thursday, 7 July 2022

MIL NGAINEP HETKEI NI

 

Board of Secondary Education Manipur (BoSEM) nuai a HSLC (Pawl-X), 2020 ah...

 

Top 19na a pang Mary Lalchawimawi in MIL (Hmar) ah Full mark mu hi.

 

1). MIL (Hmar) ah mark khat in mu tawmzaw henla, chih tuh mark 99 muleh top 19 pang banlou in, Top 20 tung diing.

 

2). MIL (Hmar) ah mark nih in mu tawmzaw henla, chih tuh mark 98 muleh top 19 pang banlou in, Top 21 tung diing.

 

3). MIL (Hmar) ah mark thum in mu tawmzaw henla, chih tuh mark 97 muleh top 19 pang banlou in, Top 22 tung diing.

 

4). MIL (Hmar) ah mark sagih in mu tawmzaw henla, chih tuh mark 93 muleh top 19 pang banlou in, Top 25 lak ah leng a min tuang banlou diing ahi.

 

MIL ngainep hetkei ni.

 

~ Sumthanlian Suantak | Nisim: 2020 kum Gamkha 16 ni (16th June 2020)

Wednesday, 29 June 2022

LOHCHINNA TANGTHU

 

Sepna zonna ah baangphu bang in na kingaihtuahkha ngei hia? Hichi kaan a pan diingdan tuan kithei nawnloupi! Midangte'n lah sepna diing khawng mu thei pahpah uh. Bangchidan a le? Bangchi tuam ka le? Ei leng graduate khat kihi saam thou hi a, chi in lungleltak in na om ngei hia?

 

Na huchih ngeileh lamdang sake'n. Lungkiakna tuaklou ki-om lou diing eive. Midangte leng huchi chiat taangpi uh ahi, hon gen kholkei le uh leng. Lungkiakna in hon bahsak in, hon sawntum deuhdeuh sek hi. Hilehle mi hangsante'n lungkiakna mun apan thoukhia in lungkiakna baang phuvang zel uhi.

 

Misite'n bangmah a phawk nawnkei ua, lungkiakna leng a nei nawnkei uhi. Amau aa di'n thil poimoh a om nawnkei hi. A lungke theilaite ahi, thoukhia a, lohchinna lampi delh theite. Lungkiakna mun apan thathak la a, lohching ngei dia kisa diing mo, ahih keileh kingaise mai a, lunglelhna toh tum deuhdeuh zodiing? I deihtelna in hon vawksang a, i deihtelna mah in hon lainiam sek hi.

 

Mi lohchingtak hi a i theihte leng a na lungkiak vungvung hun uh om ngei tham hi. Lohchinna diing in tuh lungkiakna mun leh stage a taang denlou a, thohkhiak ngai hi. Mi' lohchinna tangthu sim diing kia mai a piang na hituam hetkei hi. Mi' lohchinna tangthu 'success stories' sim nop i sak bangbang in eima’ ‘lohchinna tangthu' leng midang in sim ut saam uhi.

 

Eima’ 'lohchinna tangthu' gelh diing in i kimanta hia? Lamdangtak eive maw, eima’ tangthu (story) diing i deihdan a gelh theihna diing hun kikhel nailou in, hunhoih a na omlai maizen! Midang in hon panpih thei saam mah le uh i lohchinna tangthu hon gelhsak theilou uhi. Eimah tektek in i kigelh ngai hi. Na lohchinna tangthu gelh diing in tu mahmah in na kipan nuam hia? Ahih keileh kum nawn, kum nawn chia kikhem lungmuang den diing na hizaw hiam?

 

Sumthanlian Suantak | 2020 kum Tuunkha 29 apan Doutakha 2 ni (29th Feb. - 2nd March, 2020)

Monday, 27 June 2022

CHITAKTAK A PAN NGAITA EIVE

 

I zaakzaaksa bang un niamchik in i na khosa ngei uhi. I lunglutna uh, nek-le-dawn, khotang kipolhkhawmdan, gamtat-khohei leh thil tampi ah vaite toh kibang hetlou in i na om den uhi. Tua bang ahihlai in vaite lak ah namniam leh namsang kaal ah kikhentuamna baanglai 'caste system' liantak a na om hi.

 

Vaite lak ah namniam leh namsang kal a kikhenna hihbeina diing a poimoh 'reservation' a na om zenzen i ngaihtuahleh, kua' phawkkhak louh leh niamtak a khosalai eite'n leng i hamphatpihkha thei zenzen ua; i nak hamphatdan uh! Reservation tungtawn in ei' siamna a i ngah zoh diing vual hilou dinmunte bang i tangkha thei uhi!

 

Reservation ahihleh aden a om diing chih dan hilou ahihman in chik ni hiam chiang in sukbei hong hikha mohlou diing hi. Namniam i hihdan gengen mah lehang eimite leng nidang bang in kituantual vek nawnlou hial hi. Namsangte bang in nu-le-pa doctor tuak hiam, group A ofisar; a ta uh leng doctor mah, ahih keileh engineer, IAS, IPS, IRS hi leng ki-omta hi.

 

Siamsinna mun hoih tungtuan JNU, Oxford leh Harvard University bang a siamna sang pipi zil ki-omta hi. Language lam gen lehang Spanish, Korean, German leh adangdang ah siamna sang taktak nei ki-omta hi. Laisiangthou zilte bang leng M.Th, Doctorate degree leh adangdang Korea leh USA khawng a zou hunkuam ki-omta hilai.

 

Tua bang ahihman in sim nimnem, hun bang leng bei saksak saam, ahih keileh tup chih diingpi leng neilou a thumanna mai a sim i hihkhak zenzenleh pangbuai maimah diing i hi! Vaite leh nam khangtoute genlouh, i ST hihpih mahmahte leng sangpi a leeng om thamta ahihman un tupna taktak neilou a a minpu a sim i omkhaklai zenzenleh hahkaat hun mahmahta hi. I hun hoih in hon taisan in, hong kikhel taktak khong maimah diing eive!

 

~ Sumthanlian Suantak | 2019 Gamkha ni 7 (07.6.2019)

Thursday, 9 June 2022

KIHEI HUN (TURNING POINT)

 

Mihing hinkhua ah 'turning point' om chiat hi. Hiai 'turning point' i chih i hinkhua a kikhekna hon tuntu ahi. Khenkhatte Aa diing in banghiam i hihhoih mahmah hun bang, i lungkiak vungvung hun bang ahih keileh kuahiam tung a banghiam thiltung i zaakkhak leh theihte'n ei' hinkhua a thu a gen mahmah hun bang leng hithei hi.

 

Kum tampi i phaak nung in i hinkhua ah kikhekna tung thei a, i upat luat ma in leng lamlui apan kinunghei a, lamthak tawn a pai diing in 'turning point' om thei hi. Hiai turning point i chih lam tuamtuam - koppih zonna, nekzonna, siamsinna leh thil dangdang ah om thei hi.


Career toh kisai a 'turning point' gen nuam deuh i hi. Khenkhatte a neulai ua laisiamthei mahmah hinapi a hong let hiaihiai chiang ua thadah deuhdeuh pawl om uhi. Adang khenkhat leuleu bel neulai a siamthei hetlou hinapi pawl-X passed zoh apan laisim tha-itdan thei leng om hi.

 

Pawl-X tan tuh sinlaibu (subject) tengteng teeltuam om theilou in avek a sim vek ngai hi, i lunglut leh lunglut louh genlouh in. Pawl-X zoh chiang in bel koi line/stream zuih diing ahia chih teel theih hita a, i lunglutna bangbang zuih theih hita hi. Hiai huntan a leng zuihzawk diing, laakzawk diing thei tuanlou a omlai i hihleh thupukna i laak ngaita chihna ahi.

 

Hiai lamkathuam (matric zoh) hun a teelzawk diing theiloute aA diing in Pawl-XII zoh in hun khat piak in ki-om nawnlai hi. Ahihhang in Arts stream apan Science stream a kisuan bel om theilou hi. Tua ziak in Matric zohphet a thupukna i bawllai in pilvanhuai hi pah hi.


Matric exam zoh nung a, na lunglutna lam na zuih hun chiang in adangdang a lungleeng a, kiploutak a zuihlouhlam peuh a va lungleen khonung in hon buaisak mahmah thei hi. Thupukna i bawlsa i zahtaak poimoh hi. A langlang a lungleeng nawnlou in i zuih ngal thazoh dia i lungsim a thupukna i bawl diing ahi.

 

Pawl-XII i zoh chiang in teel diing option hong tam simta hi. Arts (Humanities), Science, Commerce, Fine Arts, Professional course, addg. zuih theih tampi om ahihman in ngaihtuahkhol khaloute aa diing in hiai bang hun in teel theih chitam lua ahihman in hampha lua i hihlai in lungzinhuaipi khat leng suak thei hi.

 

Mikhat keleu i hihman in khat lel zuih theih hi a, thupukna kichiantak bawl theiloute bel teelzawk diingtuan theilou in guukbuai thei uhi. Hiai hun a teelkhialte Graduate zoh nung a leng buaitou nilouh in om theihlai eive. I graduate-na subject a exam leh interview maituah diing i ngam chiahkeileh thupukna a na la siamlou leh i laizillai a leng a na kuhkal zoulou, kisuuk zoulou kihithei hi.

 

Deihtelna i bawl diing chiang in ei toh kituak diing thupukna bawlsiam poimoh mahmah nawn hi. Neizou mahmah hinapi a, kuitung zoulou mi om tham hi. Khenkhat lah khosakna in salou i sak simpi leng sangpi a lohchingkhia om veve hi. Bangziak ahi dia? A kibatlouhna (difference) omsaktu kuhkalna, tupguhna leh chihtakna a hi lel maikei mo? Khosakna ei' thu a i bawl theihlouh a om hi. Kuhkal diing, chitak diing leh tup tintenna neih diing chihte zaw a mihing - EIMAH a kinga ahi.

 

'Turning point' hong tung diing ngakthoh mailou in i utleh i bawl theih tan om hi. Amah a hong pai hun diing i ngakkhakleh a kikhel nung in hong paipan diangdiang thei hi. Nidang toh tehkaak in tulai kholkhol bang career guidance muh theihna tamta hi. Tu in - tu mahmah in na laisimna pindan ah luut in, na hinkhua aa diing a 'turning point' bawl diing in na kiman hia?

  

Hun in kuamah ngaktuam neilou in a liam zel mai hi. Ama' paipai in kipai hi. Eimah hizaw i hi, hunhoih i neihlai a bohfuh dia panla theitu. Hiai thupukna in i khosakna diing, i tunung hun diing nasatak in khek thei hi.

 

Siamsinna mah awle!

 

Sumthanlian Suantak | 08.5.2019

Tuesday, 7 June 2022

SIAMSINNA AH PILNA CHIIM POIMOH

A lauhhuai mahmah hi a ka theih khat ahihleh laisiam a officer bang hi zezen. Hilehle character neilou a, sepna sawtpi sem manlou a kinelumkha pah chih bang ahi.

 

Siamna leh theihna nei napi a 'pilna' taksap luat theih a na hi maw. I education tungtawn a values i sinkhiak tuankei a, laitheihna kia i sinkhak diing lauhhuai hi.

 

Tua bang a laisiam ‘educated terrorist-te’ ahi mihinpihte tampi adia sihna khukpi a na suah sekna uh.

 

I education in theihna leh siamna kia a hon piak a, values leh ethics hon piaklouhkhak diing lauhhuai hi.

 

I society siatna leng huai 'pilna chiim' tellou huaihamna, mahni aa diing kia khualna leh corruption a specialist na diing kia tan siamna kha (bitter skills) i neih ziak uh ahi.

 

Lampi bawl thei diing a qualified, hilehle ethics leh value system gina i neihlouh ziak in i Lamka khopi ua i lampite leh solkar sum zang a kibawlte tuni tan in i lam-etna tan ua kibawl a vaang hi.

 

Bitter education is against Christian value system

 

Sumthanlian Suantak |  March 14 2019

GAM-LE-NAM MABAN NANG NA HI

Maban neilou a beimang kiuhkeuhkhak diing thil lauhhuai mahmah ahi. Laisiangthou a kimu nam khenkhat a na mangthang ua, a tanchin uh zak diing in om nawnlou hi. Maban nei nam a hon bawl ziak in Pathian min ka phat hi. I gam uah tangthupha hong luutlou a, tutan dong omlai bang a na hi zenzen lehang dawi-le-kau lau in, khovel khantouhna theipha banlou in tuantualtak in i khosa mohkei diing uhi.

 

Dinmun sezaw a luut diing a maban nei hihkhak theih hi. Ahaute hau denlou, azawngte leng zawng den samlou, chih paunak neite i hi uhi. Maban nei napi a khovak sang a khomiallam naih a pai diing maban nei i hihkhak ding thil deihhuai lou mahmah ahi. Dinmun niamchik apan hiai chiang a hon domsangtu Pathian’ hoihna muanna toh maban limchitak nei nam hi in ka kikoih hi.

 

Khovel kikheng toutou ah aden ding chih omlou in; naupangte pichingtou in pichingte’n upatlam kinawttou den hi. A huchih ziak mah in heutu tampite’n hon tawldamsanta uhi. I theihlouhkal in upa nailou tuailai i chihte’ khut ah mohpuakna hakkol ngak in om a, huai mohpuakna tunung in tua naupanglai i chihte liangkou a kinga diing hilai hi. A hon phak ma in mohpuakna sang dia i na kisakkholh ngai hi.

 

I heutu masate’n hiai chiang a hon tun ua, hiai baan kalsangzaw suan diing ei’ khut ah kinga hi. I gam dung-le-vai i daakvelleh i luahlouh dinmunte a pilzaw leh siamzote’n a na luah uhi. I gamzaang a om DC tutphah a tu diing in kiman nailou i bang uhi. DC tutphah a tut kichi mimal aa diing kia hilou in i gam-le-nam aa diing in poimoh mahmah hi. I tenna Churachandpur district ah DC in eimi mah tu thei lehang deihhuai lua hi.

 

I khantouhna ding un i District ua diing himhim a DC tutphah apan vaiguan (project) kizeekte bang eimi mahmah in i zeek hitazenleh theih ngeilouh a gam vangla apan hong kuan kol-le-vaite sangmah in i taksap leh poimoh taktakte kithei zodiing in ka gingta hi. Laisiamna ah namdangte mah bang in degree sangpipi neite i hita ua, i District ua diing vaiguan zeek thei diing khop in Civil Services ah luut diing in kisa ni.

 

Lungmuang leh bittak a teen i ut chiat uhi. Sual in a hon maingal louhna di’n daan-le-thupiak tawitu SP chiangkhun chik chiak in ei khutsung ah a om thei dia? Hiai chiangkhun tawi diing in kuhkal leh taimak i suah ngai hi. Ngal thahatna a palkhiakthoh hilou in, laisiamna tungtawn a ngah hizaw hi. Hiai chiangkhun zang in i gamsung a daan-le-thupiak a mohpuakna saang diing a khangthakte i kisak uh poimoh hi.

 

District hospital hoihtak i Lamka khopi lailung uah a om a, tuni chiang in CMO leh Medical Supdt. in ei singtangmite mah i pang toutou thei ua kipahhuai mahmah hi. Tua bang ahihlai in i ngaihtuah zomleh tu a CMO leh Medical Supdt. lenkhate; sawtpi sep nung a kaisang a, tua dinmun len thei hi uhi. Hiai dinmun i luahzom theihna diing un khangthakte medical line ah tam sem i luut uh poimoh hi.

 

I gam a nopna diing in kikawmtuahna lampi hoihtak poimoh mahmah hi. I lampite uh a hoihna ding in ei singtangmite mah intekpan in lampi bawlna dia hong pai sum leh van tuamtuamte ahi dingdan mah in paisak in, thelthangsak kei ni. Ahisate ah gen theih neilou i hih in leng ei’ saikhak leh theihna a i gam zuunna dia hong pai bangbang Pathian laukawm in diktattak a i etkai uh ngai hi.

 

Laisiamna in i gamsung uah khantouhna nasatak a hon tun a, i pi-le-pute khosakna toh teh in tu chiang in sangpi ah i khosata uhi. Tua bang ahihlai in i singtang khuate ua solkar apan i muh i siamsinna innte uh a niamkiakdan ngaihtuah in puaknathuai mahmah a, a ziikngek a keugawp ding i bang ua, lunghimohhuai mahmah ahi. Hiai chiang i tun nung ua ei hun a i ngaihsak keileh kisik mahmah diing i hi uh. Laisiamna meikuang ei khang chiang aa diing kia hilou in khangsawnte kiang a piaksawn i mohpuakna ahi.

 

© Sumthanlian Suantak @ 08/03/2019.

[Note: Siamsinpawlpi GHQ Magazine a suah dia nget a om ziak a gelh ahi. A kisuah hiam chih bel theizui lou]

Thursday, 26 May 2022

SIAMSINNA LEH NEKZONNA NGAIHPOIMOHHUAI

A ziak bel mihingte nelou-dawnlou a khosa thei kihi lou hi.

 

Nekzonna a i zuih diing pen khotang in hon bawlsak theih hilou in ei mimal a i kizonsuah/kizonkhiak ngai hi. Huchi bang eimah nekzonna diing kizonkhiak thei om tam nana, huai khotang (society) khangtou hi zel uhi.

 

I nekzonna diing ei-le-ei i kingaihtuah ngai hi. Solkar hiam, khotang pawlpi khatpeuh in i nekzonna diing i maai a hong luuilou hial diing uh ahihman in kisuuk a ngai hi.

 

Ei tawldamlai, ihmutlai in leng i ki-elpih (competitors) dangdangte a na tumuang hiuhiau mailou uhi. Tua ziak in kinoh sim leh awlmohna toh thathoutak a pangkha loute'n mi nungdelh uh a, a tamzote taihsan, makhelh in omtou zel mai uhi.

 

Mi makhelhte pawl in na pang ut hia, ahih keileh mi' nung a awlmohna leh thathohna diingtuan neilou a, mahni buutbuut a butou zel diing!! Kingaihtuah ngai hi.

 

Facebook September 14, 2018

Tuesday, 4 July 2017

Matric A Passed Kipahpihna | Sonmawi

Ka tunu (Ka Gang' tanu), Ms. Sonmawi in tutung 2017 Manipur Board (Matric) exam na ah II Division in hon passed khia hi. Kipahhuai ka sa petmah. Pathian vualzawlna dong ahi a, lungkimhuai petmah hi. Kipahhuai ka sak diakna ahihleh amah, Sonmawi, ahihleh lungtang natna ana nei a, surgery lou a hoih theilou ding chih Doctor in gen hi. Tuaziak in Doctor in Delhi a surgery ding a a'refered ahi. Huchi'n a Nu-le-pa, a Paneu leh tanaute banah deihsaktu leh awlmohtu tuamtuamte'n a buaipih nung un Delhi a treatment la ding in va hoh thei uhi.

Delhi ah ka Gang, Khamchin Naulak-te inn (R.K. Puram Sector-XII) pansan in ki-ensak in a nu toh va om uhi. Awlmohtu tuamtuam mi tampi mahmah, nidang a theihngei leh theihngeilouhte tanpha in hehpihna langsak in deihsakna leh awlmohna lianpi toh ana panpih siausiau uhi. Adiak khol in a ki-etsakna, G.B. Pant Hospital, a Sister leh Doctor-te bang in ahihtheih zahzah uh suah in ana enkol ua, 2011 in Pathian vualzawlna toh heart open surgery lohchingtak in zou uhi. Huchi'n damsiang lam manoh tou kawmkawm in a ngei bang in school kai sunzom tou hi.
Hatlouhna leh haksatna tampi kaal ah lehkha ana simtou in, a School kaina Hermon English School a heutute leh a siamsinpih lawmte deihsakna toh ama' kuhkalna kigawm in Class-X hon passed khia a a-om theih thupi sa in kipahhuai ka sa petmah hi. Maban ahle sin ding leh zil ding tampi neilai ahihman in kuhkaltak a ahong pantou a; nikhat tei amah khe a ding a, midangte adia vualzawlna naak hong hih ngei ding deihsakna leh lametna lianpi ka nei hi. Sonmawi hinkhua a panpihtu maihkhak tampi nei kha ding ka hi chihle kiphawk in kisuahlahhuai ka sakhol hi. (Ngaihtuahna a hong suak limliam bangbang in ka hon gelhkhia hi. Attached photo as of May 2011)
Very Big Congratulations, Sonmawi!
[This post is my congratulatory note to my niece, Ms. Sonmawi, who passed this year's (2017) Class-X examination in II Division under Board of Secondary Education Manipur (BoSEM). She suffered from heart complications many years ago. She successfully underwent an open heart surgery at G.B. Pant Hospital (New Delhi) way back in 2011, as per the advice of a Doctor in Manipur.]

(Posted in Facebook on 2017 June 6 at 12:00pm

Thursday, 8 October 2015

Education Liamsak Kei Ni



August 31, 2015 Manipur Tribal-te adia a lungzinhuai petmah KHOTKHIT i hihni uh ahi. I palaite un, thuakzoulou a luang kikhamzen a i kahkhiak ngoihngoih lai un deuleu nailou laitel uhi. Israel-te Pharo in saltanna apan khahkhe utlou-a a’ lungtang a khauhsak bangmai in Laltutphah a tusaktu ei mipite tung-a a lungtang uh khauhsak in, panpih ngai a kikoukoute mitsik in leng hon en utlou lai tel uhi! Tongkhong kisa in ki-awi na tel uchia i chi a, amau apan dawnna i zakik tuankei. Amau lou a khosak a ngaita.

Huai ni leh a zing October 1 in naupangte nasan kidaam thei zawsam omlou i hihman un atek-akhang kongzing ah galphual a om bangmai in i kongzingte uah i tawmpawt vek ua… aban i theihsa vek uh ahi. A’ school kaaipihte ngeingei uh thautang a kaap tuuk geihgeih ahihdan a mitkha ua manglou in, school & college kailaite tumuang thei nawnlou in a mitkha ua mangloute’ pii a om in leh; i gintak kheel a maban saupi muban leh khual theitak hi-in, school kaai nawn theipah dingdan in kikoih nai hetlou uhi. ‘Students Movement’ chi’n alomlom in buaina khuk ah a hong tawmlut souhsouh uhi.

A puaknatdan uh theihsiampih huailua. I gintak kheel a lungsim pichingtak pu a Movement pan ahi uh. Placard thugelh thuuk taktak  tuang, a hon takkhiatte uh bang New Delhi kongzing a takkhiat ding a leng sithuai hetlou- suanhuai petmah hi. A kho-ulte uh a luang ding om nawnlou khop a akan dong a ki-volunteer ngap ding un ka gingta tinten hi. Gam-le-nam itna liantak toh a hong khankhiat ding i lametna mah uh leng ahi. Tunung a i kingakna tham ding mah ahihdan uh muhtheih in a hon lakkhia uhi. Ngaihsanhuai uh ka sa mahmah.

Ahi a, tunung a hiamseem - zat theihsem a hong hihna ding un a hong kitaat hiamsem lai uh; gam-le-nam itna lianzaw ahi tadih diam ka chi hi. Huai dia i pumbuuk - school leh college-te hoihtak a function sak ngai hi. Tuni a heutu dinmun a dingte bangleng amau hunlai a ana kitaat hiam ziak ua tuni a zattheih leh i suanpen suak hi uhi. Ana kisakhawl peuhleng i hun hong tung ding a, hon peel hetlou ding hi.

Ei sang a nam piching zaw i sak ziak mah uh leng ahi dia Meitei-te etton a nei bang in, amau sulnung mah zuui hi’n i lang uhi. Mun poimohte a haal uleh solkar office-te haal ding in i entei a, pawlpi ‘JAC’ a kichih uleh enleng a dang pawkhe tuanlou in JAC mah in i kilou ua, School/College a khaak uleh huai dingmah ana sakha in amau hih tantan hih ding ut i banglai uhi. Tuabang etton neih sia ahi chi zaw ka hi pahkei. A kuul hun leng a om lawtham ding. JAC chia i kikhaikhop theih lehleng hoihlua. Inn leh office i haalsiat sate uh leng sapkik theihlouh ahihtak ziak in k’on maih lai ding.


Ka gennop takbel School leh College lam ahi. Mial apan vaak a i lutna ding un siamsinna school & college-te a poimohna lian petmah hi. Hiai pumbuukte lou in tuni a i tunna tan uh ana kitung hetlou ding hi. Bangteng hileh education manphatdan i theih sasa uh ahi a, ei gam ah Education a victim hi sakkei hamham leng chih kon propose hi. Hiai tan i tunna leh dinmun sangzaw Education tungtawn mah a kivawk sanglai ding i hi. Meitei-te bangloutak in ei Tribal-te’n education ngai poimoh leh zahtak ni. Huaimah tuni a i JAC leh i pawl tuamtuamte dinna leng hilai hi.














Thursday, 16 April 2015

Lemlaak Gennei


Khantouhna haat mahmah in lou nasep apan tawldad zawdeuh i chidiam, kho-ul kaailou zawdeuh a nekzong dia kisinsak i hita uhi. Tua toh kiton in tulai naupangte bangleng lou kuan kholkei le uleng poi saklouhna nidang toh teh in lianzaw hi. 

Lou nna va seem chitchiat kei le uleng lou lam a muh ubang poimohlua, genlouh in, amau mahmah inleng nuamsalua uh ahi, chih ka muhdan ahi. I tate ei' lou ahihkei lehle mi' lou khong i va phaakpihleh a muhnop/ theihnop mah uleng tam a, tate toh kithuahna manphatak khat leng ahi.

Education kichi lehkha va zil ringot kia hilou in bangpeuh ah sinding om hi, aniampen apan a sangpen, niin buak, inn phiat- inn zuut, kongtual hahsiang, table tung a lehkha sim, etc. education hivek hi.

Tulai a lemlaakte i etchiang in loulam a kilaakna tamlou a, amau mah inleng a hong let chiang ua a etnop mahmah uh hong hi ding hi.

Pu Jamdoupau' lou, Mata.

Wednesday, 24 September 2014

Ebenezer Academy A Teach Zodawn Laibu Kikhakte Va Etna


TEACH ZODAWN (TZ) in mi phatuamngaite’ thohkhop lehkhabu hunkhoptak 2012 in Ebenezer Academy (EA) library a koih ding in ana kikhak hi. Tua lehkhabute EA tung taktak hiam chih leh bang dinmun a om a, siamsin naupangte’n hamphatpih taktak uhiam chih amun mahmah a va etkhiat ding chih TZ Steering Committee in hoih kisa hi.


August 25, 2014(Monday), 1:30pm in Ebenezer Academy ah Lian Suantak, Chairman, TZ leh Muanlian Ngaihte, Member TZ va hoh in amun mahmah ah etkhiatna va kinei hi. Sir Liankhanlal, Principal, EA room ah kilut a, siamtak in honna welcome hi. 2012 a Teach Zodawn Team in lehkhabu hon kikhakte amun mahmah a hong en dia hong hoh ka hi uh chih a kihilhleh a’ Dean  uh va mu di’n hon kawkmuh a; azoh chia ama’ kiang a kiiknawn di’n hon hilh hi.


Miss Khamkhanngai, Dean in leng a hun kibichilh kaal ah hoihtak in honna welcome a, ka theihnopte uh hoihtak in hon hilhchian hi. Lehkhabute hoihtak a EA tung ahihdan hon hilh a, amun kidaihlouh ziak in Library ah School’ neihsate leh TZ apan lehkhabu a muhte uh kikoihkhawm, chi. Library a lehkhabute Pawl XI leh XII lamte’n hamphatpih deuh uh chi hi. Achang in student khenkhat in Library apan lehkhabu va kheelzel ua; hamphatpih mahmah un thei hi.


A genzelna ah siamsinte khualna a lehkhabu manpha taktak hon thohkhawmte thupi sa a; himahleh lehkhabu sim lunglut taktak kitam nailou ahihna ah abiik in kalsuanna ding siamsin laite’n nei lian mahmah, chi hi. Syllabus pawlam lehkhabute etna ding hun nei tamlou ua, a subject kia mah ua buaiden hisim uh, chi. Dean nu Class la dia a luut a ngaihziak in Miss Momawi, Lecturer kiang ah library ah kou hon makaih ding in sawl hi.


Library ah student thum-le-li ana om ua, daai sipsip in lehkhabu ana sim uhi. Koule Library veel in, student-te toh interaction saulou ka nei ua, huchi’n Principal kiang ah ka painawn uhi. Principal room ah parents hunkhop ana om ua, ana buaisim hi. Huchikal ah hun-awl hong kibawl in sawtlou ka houlim thei uhi. Principal inleng lehkhabute hoihtak a tung ahihdan hon gen thak a, ama muhdan in TZ in lehkhabu a khakte High School section lamte adi’n saangzek a, a hamphatpih taktak Higher Secondary lamte hizaw hi. Student-te’n a subject uh a focus na lam uah Library a kikoih lehkhabute - outside syllabus khong ahihman in en man taktaklou uh, chi hi. Bangteng hileh a tomlam a gen in Teach Zodawn tungtawn a mi phatuam ngaite kiphalna thupi sa inleh lehkhabu kikhakte a muh in lungtung mahmah hi.


Principal in a genzelna ah naupangte spoken English ah buaideuh ua, teaching English medium a kibawl ahihman in a tangpi in Zodawn a hong kipante’n sikhop simsim uh a, EA a ahong kaai uh kum khatna bang chu English theihsiamlouh ziak in struggle taktak uh, chi hi. Zahkai ziak in a theihlouhte uh bang dong ngamlou in pau leng pautawm uh. Hilele kuhkaltak a pangte’n midang ana kaikai sate phalah tuanlou uh, chi hi.


Principal leng a buaitoh a hun tampi laksak ding kisuanlahhuai sa in houlimna hiaiteng in kikhin a, ka pailam un a gate tan uh amahmah in hong khakhia hi. Principal leh a staff-te hon na kithuahpihdan kilungtung mahmah a, a school hong lohchin a, Pathian deihdan a khangkhia naupang bawlkhiatna school a hong hih touhzel ding lametna lianpi toh kichibai in ka kikhen uhi.


With Sir H. Liankhanlal, Principal, Ebenezer Academy


With Miss Khamkhanngai, Dean of EA
                                                                                                   

With Students, EA


Report gelhtu: Sumthanlian Suantak @Lian Suantak.

©Lian Suantak @ 18/9/2014, 01:40 p.m.

Enlarged: Teach Zodawn Steering Committee in 2014 kum bullam a meeting na ah Ebenezer Academy a laibu kikhakte va etkhiat hoih kisa hi. Principal-pa phone thoh a leng dottheih himahleh a mun mahmah va siik hoih kisa hi. Hun sawtpi a kingim nung in Steering Committee lamte kiman thei zoklou hi. Huchin, inlam pai hun ah tup gige hive'n  chi'n 23/8/14(Friday) a Principal mobile a contact leh Monday in hong hoh un, chia positive tak a hon dawng. Kidawpsa bang a Monday ni a Lawm Muanlian Ngaihte toh Activa a Ebenezer Academy va pha thei. EA School chu siamsin naupang tampi' khankhiatna hi a, kei leng Ebenezer Academy school min a Matric Exam ana passed ka hi. A school tung ah kipahna lian petmah.

Thursday, 6 February 2014

Central Government A Sepna Zong Lelte Adi'n Kilawphuai



.

Central Govt. a kaam zong dia kisa na hihleh kithalawphuai mahmah eive. A ziak chu tulel a exam dia na kisakna pen a selection process teng na zohna dia hun hong kiveina ding toh Final Result a suahnung a Calling Letter na muhna kaal; leh na join na dia hun hong kivei ding ahi. Huai kha kum nih kivei di'n geel hileng na join chia 2016 hong hi ding, chi ni. Huai hun chiang a 7th Central Pay Commission kizang man dia lam-et ahi. 2016 a akizat man keileh le 2017 bang a akizat manleh sepnung sawtlou a enjoy kha ding.

2005 in SSC nuai ah exam tuamtuam ka na gelh a, Pathian' hoihna ziak in 2007 a join thei. A nung sawtlou a 6th Central Pay Commission hong kizang. Kihampha chet. Tualeng huai bangbang hi thei mahmah ahi.

Class-XII/ Graduate khat na hihleh mi piaksa or sum a leisa kaam a kinep saang in kisuuktak in pang inla, na siamna mahmah a muh kaam zong di'n hong kisa un, ka siamsinpih lawm-le-vualte. Kaam leithoh/kipiak thohte zaw damsung a zahtaak/ mai-et det ding om hi in chin. Educated khat a di'n siamna masuan a sep ding zon ding mah hoihzaw hilou hia? Huai kha kithalawphuai sa mahmah ka hi, lawm-le-vualte.

 http://www.thehindubusinessline.com/news/justice-mathur-to-head-7th-pay-commission/article5652521.ece