Wednesday, 29 February 2012

Ang a Tangta Ngei



TULAI Technology sangtak nuai ah i khosa ua, a neizou taphot in Mobile Phone hoih theitawp tawi sawm chiat i bang uhi. 2009 in deih mahmah in Nokia 5130 XpressMusic ka lei tei hi. Hun hong paizel in Internet khoih utna lian ahihchi'ah screen lian zawdeuh bang kideih hi. October 2011 in Samsung ah kihei in, a screen size lian zawdeuh, 2.8inch, khat ka lei hi, inkal kitawi zeen in. A screen size ziakkia zaw hi samkei e, internet khoih taktak adi’n a phone software in zoulou deuhmah chuh ahi dia, kise mun mahmah in khateng phial a Nokia Care Centre ah va etsak hong ngai hi.


Mi hihdan enton teisam in deihthohtak a ka lei hinapi, Nokia 5130 XpressMusic condemn-bawl zeih in ngaihnou thak Samsung paibang k’on pom a! A chang-a sakhau ah a nih bang un ka kuah lemlum a, dongkholhlua in leng ka theikei. Mobile haipih khat ka hi mai ding e. Ngaihnou thak nana na zaw a meelle fresh zodeuh mah ahih chi'ah Nokia-pen paih hialsang in chi’n switch-off in ka keem mang vengvengta hi. Huchihlai in Madhya Pradesh ah Tour/Village visit ding in sawl in ka omkha a, 17th Feb, 2012 sunnung in mi 35 ka kuan naihnaih uhi.


Ka tuithawl (Internet Pact) thun zeen in State pua a Roaming ngapthawh hi awm-awm in Talk-time bang top-up auh zezen. A luidung-taangdung, khosung-khopua fang in lungsim hon koih(kuaih)na mun deuhte bang click zatzat; a nung-a etkik chia kipahpih mahmah heemham teisam. Facebook bang ah lemlakte upload in theihlouh gam ah facebook in hon pawllimzou mahmah hi. Khovel' piaktheih kipahna in zaw sawt daihlou ahi ngei dia ka ngaihnou siingta’n hon tuhkhiatsak (guksak) a, suikhiat zohlouh in mangta vengveng!


A mual bangzah kaan in koi kuam ah a leeng saam d’uam aw??
Melmak siingta’ lungkimna tak va hi in aw, ka itluat…
Ka lungdeih ka khutsung luahtu aw, ka duat- ka hawmthoh!


Zin hunzeek bei nailou, lah mobile phone mangta! Mobile phone a sana ompen sen a sana danglah kinei tuanlou ahihchi'ah dak gingzah bangle kitheiloupah. Asuun-azaan sawt hi na lawmlawm e! Lawmte number theih lah nei nawntalou. Omlai vei ka hiam maw… nun ka nuam theilou. Heh hong neem ding ka thai lah a gam vangla, i Zoulei, ah lim-nga bang bual ven!!


 A hunbi a hong kim in vangkhua zuan nawn; 27th Feb 2012 in Delhi ka tungkik nawnta uhi. Lawmte zaw lungtungtak in kiik ve unchin kei bel, 'bang chileh SIM Number ngahkik thei ding,' chih kia ngaihtuah in tumuang manlou in ka phaphet kei tazen hi. Kawm thuuktak a condemn-sa ka it masak zawk Nokia 5130 XpressMusic dokkhia in ka itluat- ka lawinu phone gegep in, kihou zouphet… zol kelkel zenleh kilawm khop in ka nulsiang a, kei-ah ang a tangta ngei! Amah a dia ka hihtheih tawp - a khamkhop ding Top-up ka pia a, a-phutawk deihthohna ka piak zohlouh bang kisiik hial dek zezen hi!


Tua bang a ka omsung in zankhua leng a hong sawt dekta a, ka thai itluat apan SMS…

“U lian kon ngai lua
petmahta,ka lumkhin ta
uh mangpha ihmut lim
aw u lian”
[~Khokhawl 09:18:24pm, Today]


..chih ka mu bang chuh aw..aw..aw… kipahna a lian e aw! Va-uk a hon len mangsan Samsung sang in hon taisan lou, lungkelou a paibang ka pomnawn kaal ngakzou Nokia ka itna a hong lian hulhul hi.


Bang hang a hinna neilou Mobile phone hichi tel a it ka de aw?? 

Oho! Ka theikheta! Mung leh Siam-te’ nu’ lunglai guk a itna tongdam luang ana dawhkha hi ve'n!! Itna thu a tuun khak nakleh Envelope le kizutzut hitel ven maw. A mobile phone va pawng pahtak hilou a, huai vanzat a zang a amual zatam hal a ki-it ngoihngoih vangngaih’ tongdam sanna kuata’n a itlou mah dia?


Mihing-te’n itna-tak experience i ut uh. Himahleh itna-tak a na khum/nuam(gige) zenzenkei hi. Itna-tak in hon kapsak in, hon nguisak a… chihsam hang inlah haksatna bangteng tuak lele huai kawmkal ah tomkha kipahna hon tun thei hizel. Huai tomkha kipahna leh nopsak in khovel hinman omsak hizel ven maw?… Tun zaw a Nokia sang mah in huai hon kipaksaktu itna tongdam luantu Mung leh Siam’ nu itna manphatdan, tomkaal hi zongleh, phawk in… a kum sawt semsem; ngaihmeel lah hoih semsem, chi thei samta ing, naupang kha(h) chilou in, chi sam le….

©Lian Suantak @27/02/2012, 11:00pm.

[Pilvan zohlouh ziak adiam, mobile phone ka mangsak munsim hi. Van i mansak chiang in kikhutsam mahmah mai a, chihding dan om mahmah lou zaw eive maw. Luui sadeuh a koihkhiatsa i hon zangnawn maizaw niamkiatna khat chu hi peuhmah in ka thei. Adiak a Mobile phone bang, i tawikhak vanglak leh tawilou a om theihlouh bang hi. Huchia a dang valei ding bang lungbuaihuaipi suak hi. Thangpaihpan a man tampi va lei dinglah sumang zel khale chih a om. Man tawmzawlua va lei ding chihle kiakniamna a i ngaihleh uthuai hetlou hizel. Lungbuaitak a i omlai a i sim toh mangkhawmsek hive'n SIM mis-use a omkhak ding bang kilauthong zel. Buaihuaitak ahi. Hehlah suak, lunggim lailai mah a diangkhia a Police Station a Phone + SIM sukmang va report a i SIM i block sak hiam, a dang apply a, Phone number luipen retain kha option zuihtuak ahita.


Hiai ka gelhlai in Mobile phone sumang chia lungkhamtak a ka omlai in ka zi'n hon phone khachet a, sms le hon khak hi. Mobile Screen a hong dawk bangbang hiai a hon quote ka hi. I lungkham hun chiang khong in zizi in hon hehnem bangzaw i itna lian tultul mai saam eive. Hun haksa ka tuah chiang in ka zi'n hon hehnem sek a, hun kipahhuai a om chiang inle hon kipahpihdan siam sese ka sa a, neifuh kisa in hampha ka kisa mahmah hi. ~Enlarged @12/6/2013]

Wednesday, 8 February 2012

Train Sung A Sepaih Toh Houlimna




LEITUNG khualzinna gamzaw ahi ngei dia a chiil-a mihing khuak in a bat ngeilouh - Bus, Train, Plane… mit in i muta ua, i hamphatpih zomah uh. Kei leng kum-4 bang ka na khosakna gam - Siliguri khelah mahmah napi lametna masuan in vaimang’ tuallenna gam, New Delhi, zuan di’n ka kisa hi. It-leh-ngaihte’ inn siik theihtheih siik in Siliguri ka tuntung a ka va belh ka lawmpa Milan Subba-te’ inn ah sun-ann ka va ne a, hunlui suutkhawm in kikhelahtak in mangpha ka kikhak uhi. Huchi’n hon ngaina ka seppihte’n 10/12/2011 in NJP Train Station tan hong kha ua, huaimun ah U K.T. Mang in ka vante hong booked pih a train hon ngakpih den hi. U Mang bel mi awlmohna nei lian mahmah mikhat hi a, RPSF a seem in NJP a Quarter ah teeng; zinveelte baansekna ahi a, atung ah ka kipak mahmah!



Lamet khel-a dakkal 8 bang Train delay ahihman in inch-1 lelle taai nailou himahle’ng tawl malam khin ngingei in nitak-ann bang UMang-te’ inn ah ka va neman thak thethup hi. Train-lu hong dawk chu ki-om kinken thei nawnlou; kidelh gegep sam eive! Hong tung zekai mahmah khem-in kinoh teengtung zel venchin, Berth mu panphet taai dia kisa hong ging thuthut pahzel hi. Train hon ngakpih den hinapi UMang toh bang ginatak a mangpha kikhak manlou in phone in ka kimangpha mai ua, zaan dak 9:30 in Delhi zuan di’n ka taaikhia uhi. Toupa Jesu leng i gintak sang in hong zekai bang mahleh i thugin vuaksuaklou dia koih-a i kiven gige ding ahihdan bang hon phawksak mahmah hi.


Ihmut limlua ahi dia ka khanloh in zing dak 9 ana ging hi. Ka maichet a tu Vaaipa’n hon en gaugau; bang ngaihtuah le a diam ah? Dot-ekh mawk dia… neel khollou ing a, lah va pum zahtak na ding leng ka thei tuankei. Chimtak a khualzin suak hialsang in chi’n a hohna ding ka dong thuai a, aman le hichi'n hon dawng hi, 


Allahabad hohdek ka hi. Nang la.. North-East apan maw?” 
Himah ing e, Manipur apan ka hi.
Achihleh, koi district apan?” 
Churachandpur apan..” 
Kuki maw… Zomi?” 
Zomi ka hi.. Paite.” chi'n ka kihouzel ua, a’ lu su-ngauh in hong daai vengveng hi.  


Manipur n’ong pha khangei hia?” ka dong zom a, 
Phakha ngei zenzen e. North East ah kum 10 vaal ka omkha. Adiak in Nagaland leh Manipur bang ah sawtpi ka omkha hi. Khuga Dam, Songdo(Suangdoh a chihna hi di), Haizang a leng hong omkha ka hi.” chi’n hon dawng hi. 

A’ileh, bang nna seem na hia oi?” ka dong nawn hi. 
Business bawl in ka vaak kawikawi.” chi'n hon dawng hi.


‘Khuga Dam’, ‘Business bawl’, a chihchet in ka lungsim khoih ahi ngei dia huai a seem Contractor khat houh ahihkhak um-gusim in Khuga Dam in mipi lametnate lak-a Electric leh nekding tui kiching pe theilou ding chihthu a Churachandpur mipi’ lungtunlouhdan toh kisai ama’ muhdan theinuam in ka genkaipih hi. “Contractor zaw ka hikei. Hilehle Manipur a District tuamtuam a business khawng bawl a kum tampi hong omkha ka hi” chi’n hon dawng nawn hi.  Thukan deuh in “bang business a mai?”, chi’n dong thakthak mahle’ng kigen utlou hi. K’ong kihou touhtouh chiang un a’ nasep gen utlou napi’n lah North-East; a-diak a Manipur leh Nagaland sungthu theilua hi awmtak in gentheih a hau vial hi. “…Manipur sang in Nagaland  in masawnzaw; Nagaland in Lemna leh khantouhlam nawtta. Manipur bel kiakniamlam nawt zellai ahi!”, chia a gen in ka lungsim a su-na hi.


Samtom vitvet pasal khat ka compartment uah hong lut in ka lawm’ nek ding ann hong pia a, zahtak chitak in a hong kipatna, ka gei ua compartment ah, kiknawn hi. Keile’ng ka ann order IRCTC-te’n a hong pia ua, ka ne tei hi. Sawtlou nung in den-a pasal a hong lutnawn a, ka tuanpihpa nekna a hong hahsiang sak fitfit a, sawtlou tu in pawtkhe nawn hi. Kihou kawmkawm in k’ong taaizel ua, “Nagaland a NSCN-te’n Govt toh Cease-fire a neihnung uh muanna leh khantouhlam manoh uh ahi. Nou leng chu SoO nuai ah na omta ua, a daan na om deuhta ding uh maw?” hon chi nawn hi.


Kanpur ka tungta ua… huchi’n i dinmun/ gamsung thu a theih thuukdan maksa sim in, chitak deuh in a’ nasep ka dong thakthak hi. A hong kigen khong a, “Indian Army a sem ka hi. Tua Allahabad a hoh dek. Na gam uah sawtpi posting kha ka hi. Na thei diam ah?.. Muvanlai ah Thanglianpau, na heutupa uh, ka mukha!..” chi’n hon gennawn hi. A gente dikvek ding hia chihzaw ka theikei. Hilehle ‘Muvanlai” a gen mawkleh theilua sa in makh ka sa hi! Ka kihouna uh ‘tui hellouh’ a vangkim in real-time in Facebook ah post khezel in ka kihou zomzel uhi. “Nou kha..Govt a-sem, singtang a posting-te a mun a omlou; Lamka kia a om. Hausate le a tamzaw Lamka ngen a om a, Fund paite kia enlah!... Na huchih ualeh na gam uh khang ngeilou ding. Singtang lam ah na sepna mun chiat uah na om ding uh ahiNa gam uh zaw a nuam; a mite na hoihkei uh!


Ka kiang a agente zaw ka theisiam. Himahleh ka zum mahmah! Nuam ka sak hetlouh chu kithei saktak a ka kiang ua tu, midangte kiang bang ah, “Manipur a business bawl thil haksa mahmah ahi. Gari a van polut ding na hihleh Manipur na lutma a NSCN-te kiang a Tax na piak ngai. Manipur na lutchia le Naga, Kuki, Meitei UG-te kiang a Tax na piak ngainawn. Huaitan hileh pha ve!.. Zaat khat maimai inle UG faction tuamtuam tampi nei zomahlai uh. Meitei-te bang enle chin UNLF, RPF, PLA, etc. Huaiteng ban ah Police-te kiang natan ah na sun ngailai! Huchi’n hih keile chin business bawl theilou ding. Manipur kha a climate hi’n a gam leipek kikhundan hileh nuam mahmah, hilehle a mite kituaklou uh.” chilai zomah chu... gen ding a vaang e aw! Ka zum tuntun alah aw… ka ngilh theihlouh ka gam ngaih ahizel a. Ka itluat la/thu in awi-awi mai n’ing maw!


Huchi’n Allahabad ka hong tun un lawmpa’n hon kumsan hi. Ka kihouna uh ka ngaihtuah kha nilouh a agam vangla ah om-in amual zatam kaan in pai mahle’ng hon theichian mahmah mi ana om ding hitah! Kua hiam in “Mi muhlouh a na omdanpen na omdan tak ahi” ana chi a, dik ka sa mahmah. Lamka ka khopi ahi chi’n i utdan teng in om thei i kisa maithei. Himahleh i gamtat zia, i thilsai zia in i gam pahtawi in zahlaksak thei mahmah ahihdan ka phawksuah thakthak hi. Pianpih lawm/sanggam aw, "i gam pahtawi tu in hia, su zahlak tu in maw i pan ding?" Nang thu chu ahi ve.


©Lian Suantak @ (24/01/2012 to 06/02/2012)



[Assistant join dia khualzin ka hi a, New Delhi manoh a khual ka zin patna leng ahi. ka manoh gam bang achi diam, chih ngaihtuah kawm in ka nawtsiat- Siliguri bang khiatlahhuai ka sa mahmah hi. Lawm chihding le nei tuanlou in ei' kia in Train in i hong tuang niitniit bangzaw kithawmhau in, lawm kingai mahmah mai eive. 

Khual zinkawm a lawm ding in lehkhabu i sim hiam, ahihkeileh tulai inchu internet bangle a omta a, internet zang in i lawm-le-vualte toh kithuzaak theih gige a, lemchangpi a suakta hi. Khota i totkhakna mun khenkhat ah network a omkei chih chu hi thou mahleh. Train a kisawnkhia/accident chihveel a tamta a, inkuante/tanau leh lawmte toh kithuzaak a, hiaitan ka tungta uh, chia kihilh thilhoih mahmah leh chiintuakpi leng ahi.

Khual i zinlai a i tuanpihte hita hen aw, munthak ah khosakna i patchiang in achik a kithei ngeile hi hetlou pi-in 'vaai' i chimai a, tetoh i khosa khawm a. Manipur genlouh North-East chihle theikha hetlou adim in om mahle uh mi tengteng huchi veklou ahihdan thei a i niteng hunzatdan leh amau toh i ki-deal daan in i gam tawisaang a, le min sesak thei a hihdan i theihsiam poimoh mahmah hi. ~Enlarged @07/6/2013]

Sunday, 22 January 2012

Dawnbang Tuak Nawnni



1956 in anu-apa’ dia tapa upapen hi di’n a hong piang a. Duat leh hawmthoh a om in a hinkhua hon zangtou hi. Apu-apa mah suun in lehkhasim sang in loukhoh-gamvaak khong lunglutzaw in, gamsa leng bangzah hiam man hi. Tuaziak in lehkha zilna lam ah sau ana sin khakei hi. Lehkha siam a gentham hi hetkei mahleh a pianken in lungsim haat leh thil theithei khatzaw hi saam hi.


Kum 20 a phakma in nungak a ngaih mahmah toh a kiteeng ua; nupa ki-it leh kihawmthoh in nuamsatak in hinkhua hon zangtou uhi. Khamilua a gen ding hi samkei mahleh biakna limsaklou tuanlou hi. A’ zi in biakna lam ah makaihzel a, lam tampi ah ama' adi'n a zi a goumanphapen ahi. Huai ziakmah in a zi adi'n - lametna a bei hun tanpha inleng ginomna toh kal a suanzel hi.


A kipahna uh behlaptu di’n Nov. 1978 in a’ kaal uah ka hong piang a, inkuan nuamsa leh bubit ka hong hita uhi. Amau nupa a ki-it bangmah un KEI, a ta uh, a hon it zawlai ua, Pathian’ mai ah Pastor tungtawn in hon laan ua, inkuan-biakna leng neitou theizel uhi.
  

Ki-ittak a khosa khawmlai - kha 8 vel ka phaak, Aug. 5, 1979 (Pathianni) nitaklam in ka nu’n Typhoid-Khosikpi (hi dia gintak) neikha in a hon sihsan hi. Keizaw khothei hi naikei mahle’ng ka pa bangzahta in a lungkham dia! Tangval-nou a zi nei ahih gentaklouh, kum 23 ahih a zi suun mi khat hinkhua bangchi’n a paizom zel dia?? 'Kum 23 na hih in na zi/ pasal suun hi lechin nang kia in na khosa giugeu ngap diam,' chi’n ka kidong sek hi.
  

A hinkhua a akithuahpih - a itpen, a haksat hun a tha petu, a kipahnapen in a lam-etlouh lamtak a asihsan guihziak in lungkham-tongkhong kisa; kihehnepna di’n ngawlzou ngei nawnlou dingtan in ‘zu’ a hon khoihkha hi. A’ zi toh nuamsatak a ahun zatkhawmna insung ngei amah adi’n khasiatna-lunglenna mun suakta ahihman in kholak-konglai ah hun a hon zang tamzawta hi. 'Tuabang a om, Pa, na lungnop zawkna ahihleh ka hon phal!!'
  

A siamlam ahih ziakmah in mi kithuahkhawmnate ah mehhuan ding bang in zot in omsek a, ‘Meh huan siampa’ chia theih in leng om hi. Ka pa'n a hon vuaklam ka theikei a, leng hon thuhilh ngiatngiat kholkei hi. A zu-nek ziakmah a hon thuhilh ngam ngeilou/ kisit houh hi di’n leng ka gingta hi. 
  

Kum hong bei toutou in a-deihsak thei liaiteng in zi-nawn nei dingbang in kunsek mahle uh, deuleu lou hi. Amah hilh masalou in ka nu-nawn ding bang ana zongzong pawl om uhi. Nu-nawn ding heel a kuan hihlam kitheiloupi bang in zi zong a kuante bang ka va zuikha sek hi. Ka hohnate’ inn uah ann bang ka va nekkhak chang om hi. A deihsaktute’n kun zoulou ahihman un kei penpen bang zi-nawn a neih utna ding in hon chialpisak sek uhi.
Zuapa & Tunnu
  

A tawp in ka pa’n hichin hon chikhong hi… 

"Na nu toh ka dam khawmlai un na nu’n, 'Si bang hileng zi dang na nei diam?' 
 'Neilou ding. Huchi’hleh, kei si bang hile’ng nang, pasal dang na nei diam?”'
 'Neilou ding.' chi’n ka na kichiam uh."

Aban genzom zel in,

"Na nu’n, 'banghiam chia k’on sihsan masak khak zenzen lehleng i ta pawl-X a zohtan zidang na neihlouh ding', hon chi hi. 'Tua ziak le hi’nteh nungak dang a ka lunglen dek patchiang in a zaan in ka mang in na nu ka musek a, huaiziak a zi-nawn nei ngamlou ka hi."
  

Huchi’n kum 20 phialnung, 1998 in pawl-X ka hon zou hi. Zi-nawn neih ding leng lunglut nawn tuanlou in a zudawn ziakmah leng ahi dia, zawngkhal simta hi. Alawm-avualte ‘tu’ neikhong a muhchiang in ‘tu’ muh utna khatbel nei hi d’in ka gingta hi. Heem in zasek mahleng zi neithei dia piching nailou hi in ka kithei hi.
  

Zunkhum leh sinna khong a hon nei a, a zawnkhal simtaak toh pawtkhe tuanlou in inn ah a omsek hi. A lawm hong pawtsekte kiang bang ah zi nei dia a hon deihdan gen khasek ahi ngei dia, a hon hilh sawnzel uhi. Ke'n leng lunggel khat neih ngaita e, chi’n ka hong khodak a ka ngaihzawng (mundang a om) kia’h kiten ding thu k'on genpih panta hi.
  

Ka itnu ka pa mai a ka pulak ding kaal ka ngaklah mahmah lai, Nov. 13, 2005 (SSC CGL ka exam masak na ding leeng hi) zingkal in ka pa’n a tangtawn mun ding hon zotsan maimah hi!! Ka pa ka it mahmah. Poi ka salua, chihkaan gentheih ka nei kei. Gensiam le a poimoh tuan in ka theikei. Huchi'n nu neilou kia hilou in pa bei leeng ka hong hita. A damlai a ahi bangbang a ka muh ngeilouh a it-huaina, a manphatnate ka theikhe deuhdeuh hi. Nu toh dambang hi laileng a naknop dingdan, chihte hon ngaihtuahsak thakthak hi.
  

Hon ngaihtuah lawlai zaw ahi ngei dia zi nei a, ta ka hon neihnung sawtlou in ka lawinu’n mang a hon nei a…
    
"Ka mang in i lukhung uah i pa a hong ding a, 'koita i nau uh ka hon en,' chi',n naungek tuamna puan hawk-in a hong en a, 'I nau uh hoihna e maw.' Ken le’ng, 'Tu ve, Pa..,' ka chihleh 'I, ka na pai phot di..', chi'n hon paisan."
  

Zi-nawn nei tuanlou a ahon ompihdante ka ngaihtuah kiikchiang in a hon khualdante ka phawksuah thakthak hi. Mi gin-om mahmah leh mi lungleeng theipi hi ding ahihdan ka ngaihtuah khia hi. “Nu ei, Pa ei, k’on ngai e! Lungzuan luankhi nul om nawnlouhna, Thianmang siang ah dawnbang tuak nawnni”


Zuapa: S. Pumkhanthang (1956- 13/11/2005)
Tunnu: Ngaizaniang (1956- 05/8/1979)

Pi&Pu, Thai&Tapa toh zuapa lumsuang ah

Pi Ngemkhanpam & Pu S.Vungsum



Pastor Paununsang, haan honna program a zatlai

Pupu & Khokhawl toh





   ©Lian Suantak @28/10/11.


[It paisa Tun leh Zua aw... thangvan Thianmang' siang, nopna tullouhna ah si-al bang taang in ana tutkhawlta un aw... Na nuachiang uah na tun & zua, leh vontawite'n na sulnung uh lambang hon zui ding hi ung, tomkal tangbang damlai ni lenkil a kiatchiang in. Tua mateng Toupa' laukha nunnem in tangbang damlaite hambang hon huaizel hen aw. Na tun leh zua, leh tomkal tangbang ka damsung a ka luankhi hon nuulsak ding 'na tanu' leh tute mel na muthei na umaw, tun leh zua?... 

~Enlarged @05/6/2013]

Zan Nih Darjeeling Ah




SIR S.K. ka Hindi Teacher ua a panlai; pawl VII-VIII vel ka hihlai a Hindi Subject a Darjeeling a nopdan ka zillai uh ka phawksuah hi. Puja Holiday hun lemchang a la in 2nd Oct. 2011 in Siliguri a ka invengte zui in Darjeeling ka va pha hi. Bolero a hun bangtan hiam ka tainung un Rohini (Darjeeling Dist.) ah singpi dawnvel in leh Momo ne in 15 Minutes vel ka khawl ua, ka dakvel chia'n mun nuamtak ahihdan ka mu hi. Tourist khenkhat a Scenery lem kilakpih bang a hong ompah a, "Khaih! Khaih! Pah zozen, mun hoihzaw tampi maban ah om hia..." ka chi sim hi.



Kurseong taang ka luttouh ding kuan un meipi bang ana zaam zilzial a, khua bang a hong votsim didi hi. Kurseong ka tun un nisa dawk zoulou khop in mei ana ziing liliai a eilam a Krismas nipizing mahbang thithiai in a puante uh innkong khong ah ana phoukhia ua, keu zou zelsam hi'nteh maw, ka chisim hi. Darjeeling Toy Train ging thutthut a hong taisuk, a sung a mi-sam sau ngihngiah bang sam kaang biabua a tu tiltelte bang a Tawlet apan a kimu thei a, ka taitum san uhi.


Mualtung a meipi kaai kigalmuhte' kawm a luttou a, pelta ka kisak chiang in ka malam uah meipi dan (layer) dang ana kaaizel hi. Huchi'n mual pang vial toutou in lampi kochik taktak bang a taai in; akal a nisa zual leh akal a meiziing sahtak lak a Fog light zang kawm in khoneu tuamtuamte peeltou in dakkal 3 vel ka tainung un Darjeeling Town ka tung uhi.


Sun-an nezou, Tumsong Tea Estate (TTE) manoh in ka taai nawn uhi. Darjeeling Town sung ka pelh un lampi ana se naksim hi. Altitude sangtak apan mun niamlam manoh in ka taisuk kuaikuai nawn ua dakkal 2 vel ka taizoh un kisawi depdep, kising leleuh kawm in TTE a ka hohna ding khua ka tung uhi. Taisuk kuaikuai chih hang in ka nuailam pek uah kho neuneu bangzah hiam ana om suksuk lai hi.


TTE bel amual-amual a singpi kichiinna, mual bangzah hiam kigawm ahi. Hiai Estate sung ah khota bangzah hiam a om a, agam leipek zil-in a sanna deuh, a niamna deuh a teeng pawl om uhi. Mobile Technology in gamteng zelsuak ahi ngei dia mualtung a Mobile Tower muhding om tiltel hi.


Tawlsim mahle'ng khovot ziak in ka kisil ngamkei a; khut leh khete sil, mai-phiat in ka kihahsiang thoh hi. Tui-kai siang kilkel in, a votziak in hon tawp piansim hi. Green Tea chiikdeuh a kibawl dawn in, ka tawldam uhi. Ka zi houpih ut a Mobile ka lakkhiat leh Battery ana bei siang kikeuh hi. Vangphathuaitak in khota neu chihchikte natan ah Electric tungsuak ana hi a, Mobile ka charge pah hi.


Vot sasim in anhuan-inn ah ka va lutleh thuk ah tuilum ana suang ua Cooking Gas leng ana nei zomah uhi. Ka tunna-pa NC Rai, TTE a Primary School a Asst. Headmaster ahi. Army (Signal Corps) apan a Pension nung a Teacher nna seemdan ahi. Tapa nih a nei a, a-upa zaw in zi neita hi. A pa NB Rai, kum 96 a upa teek khikhiai leng hiai school apan Headmaster ana pension-dan ahi. Pu NB Rai a khosung ua mi upapen ahihman in a khomite a' vualzawlna ngen a va hohsekdan uh ahi.


Hindu sahkhua a zui ua, room teng ah Sai Baba leh a pathian limte uh taak uhi. "Sai Baba sita hilou maw. Na biabia lai ua.." ka chihleh, "si mahleh a taktak a hinglai ahi" chi'n hon dawng uhi. Christian sahkhua ka genpih patleh, Sahkhua tengteng kibang ahi, hon chi uhi. Ke'n bel Jesu Kris kia pathian-tak ahihdan ka genpih a agingta deksuai kei uh. Huchi'n ann neek a hong hun a, Lawi-sa limtak ka meh ua, meh chi tuamtuam dangle a hon thuuk uhi. Lawi-sa Ser a Rs.120/- man ahi.


Ann nezou TV ka en ua, Cable line bang leng tung zomahdan ana hi. A lakman kha-khat in Rs.150/- ahi a, Channel bangle 43 vel om hi. Thu vantang ka houlim kawm ua, huchi'n zaan leng a hong sawt simtaak toh ka lum uhi.


Siren ngaihtak a ging in a hon phawng a, ka dakvel leh khua ana vakkhin hi. Thou peih tuanlou in ka lumlai a; chi pumnat leh gawlna kithuah kho omdan kikhek-guih in a hon hitang sak hi. Siren ngaihtak in a hong ging nawn a Sana ka etleh 7am ana ging a, thoukhia in, "Tua ging bang a?!!" chia ka dotleh, "Tea Garden a nasemte daak ahi. 6am a athou hakte phawnna a gingsek, 7am a Warning Bell-dan a gingzel.. leh 8am a hong ging nawn di; huaichu nasep kipat hun, chihna. Tuadan a Lunch hun leh 4pm a tawpna dak hong ging nawnlai ding," hon chi uhi.


Breakfast ka nekzoh un Tea Garden ka va fang uhi. Singpi kung buk-a-buk hing dipdip zomah, amual-amual a kiphah ziaizuaite i muhchia'n lungsim a tawldam petmah. Singpi kungte kaal ah Tangkuangteh leh loupa dangdangte azaam toh, apou toh...a leipeek a hing didip a avangkim in singkung lian simsim a pou zilzial hi. I tunglam - huuuipek, muhphaklouh tan leh i khanglam - keensuk didiai, a tawp muhphaklouh tan in singpi kung a dim hi. Hiai keensuk hihiai singpi huante tung ah leengthei kihi henla Muvanlai bang in kileeng diaidiai leh nopchi na tel e! Master Khamsuan Guite' laphuah, "Gam khuva bang a leeng thei hileng leeng nuam veng..." chia awih ngoihngoih di'n a hoihtel!!


Damsung-khosak ngaihtuah leh thil dangdangte kiphawklou in lungsim a thoveng petmah mai hi. Digital Camera, HandiCam chihte nei hileng nitum-dong lemla den nuam hi na'ng e aw.. Khupching sihnung a Ngambawm sing khe dia kisa singlek a tuanglai Khupching' kha khuaimu bang a leeng a ava velh diaidiai lai a Ngambawm in nop a sak dingdan bang ka ngaihtuah kha a; kei leng nuamsa a hi didiai sam keive aw. Huhuis!!


Thoveng kisa a nuamsatak a ka omsung in hun sawtpi ana pailiam man ahi ding, saupi petmah ka fang man uhi. Gammaang pianlak ka hong tung ua ka vaakpihpa kiang a ka dotleh, "Hiai gammaang Tea Estate dang toh kigiitna ahi" hon chi hi. Khaugui in a velh singkung lianpipi bang a om a Gua, nahtang leh sing chi tuamtuam a tam hi. Singthupi kung ding pian simsim khong leng kigalmuh thei hi. Ahi taktak diam, chih chu ka theikei. A vangkim in tui-phul dawntheih maileh kilawm gaw-phel a kizawl a om a, luita leh tui-tuakkhia pian, lianlua chu hilou, khong leng om hi. A singpi huansung hi'n gammaang lak hitaleh sing kiphukna ma didan ka mukei a, siikpek pan didek a 'Save Trees. Plant more trees' chih kigelh kitaak muh ding a tam hi.


Khelahpi in ka kiknawn ua, inn ka tun un sun-an a nek-hun geih hi. Ka vaakna uh gimsim ka hi dia, lunch nezou ka ihmu kha hi. Nitaklam nineem in khosung ah ka vaak nawn ua, TTE-te' Primary School, Dispensary leh Creche house hoih taktak kinai chikchik in a na om tiltel uhi. Dispensary ah semtu leh ki-ensak damlou tamlou ana om ua, Creche house ah naupang neu chikchik nuamsatak a kimawlte leh a enkolte ana om uhi. Primary School bel Puja suti a puanziak un kikhak hi. A pamdeuh ah Tea Factory liansim ana om nawn hi.


Tea Factory In-charge, Mr. Sunil Chhetri, toh sawtsim ka kihou uhi. Singpite bawldan (process): Plucking, withering, rolling, fermentation, sorting leh packaging chihte ban ah singpite a hoih seemna dia leihoih a piakdan uh bang, pruning (a kung tandan) chihte hon hilh a, "Ana chiam in..." chi'n Green Tea tamlou hon hawm hi.


Nitak-ann nekzoh in van poimoh lei ding nei in Dawr ka va hoh uhi. Khota chilou in van ana buk mahmah a ka kanpeuh ana omkim hi. Lupding kuan in inn neipa kiang ah a khua uh nuam ka sakdan leh ka tung ua a siamna ziak un kipahthu ka gen hi. Khota chilou in Electric a tung a, mit ngeilou zomah. Tui nuam lai, galmuang zomah. Thil khat kia poimoh uh hi'n ka thei, huaibel Lampi hoihtak.


Bangzahta in nuamsa mahle'ng ka gam ahikei, ka intek theikei. Intek hi a ka kikoihna Zodawn: Aibulon, Thanlon chihte Tipaimukh Road tawn in 1989 kum in ka va hohkha a huainung ka phakha nawnkei. Guite Road lam ah Singngat tan kia ka phakha. Zo huihkhisiang diik ut-in Zodawn va pha nawnleng hiai Darjeeling khota a anuamsaktu infrastructure-te ana om saam diam??, chihte ngaihtuah in khelahtak in ka kiknawn hi.


©Lian Suantak @06/10/2011


[Niteng nasep a buai kisa a tawlsim chiang bang in, achang in, huihsiang diik di'n khota khong a zinkhiak chiinchi hi'n ka thei hi. Hiai  Darjeeling tanggam a singpi-huan va et bang kithaman petmah ka sa. Mihing pilna a planning sangmah a Pathian in lei-maai a bawldan leh a sung a sing chi tuamtuam leh paak kilawm taktak a siamte bang etlawm petmah hi. Tu'n bel Silguri, West Bengal a ki-posting kha nawnlou ahihchia'h chikchia'n hunlem ka mu nawn de aw, chia duhthu saam ahita mai hi.


Tuma deuh in Sir NC Rai in sms hon khaak a, Pu NB Rai, 22Jan, 2013 a si ahihdan hon hilh a, ka suun mahmah hi. Upa lamte kha singbang a gen ding hileh a 'gil' hoih taktak paai hi unchin manpha petmah; a thuhilhna ubang zuihdia hoih tampi om hi a, akhote' ngialngial un chaanlian mahmah ding un ka gingta hi.

Pichin nung in Zodawn ginatak in ka pha khakei a hive'n eigam leng kilawm mahmah di'n ka gingta hi. Khenkhatte'n, 'i gam ah singlian chih ding pi le om nawnkei. Sing-leh-gua kihah saatlua,' a chihbang uh ka za a, amun va pha hileng a gen bangzen uh ahi diam, ka chisim hi. Zodawn taang kilawmtakte en di'n ka hong phasin ahi. Khupching leh Ngambawm tangthu a singkung liantak Ngambawm in a va khiat kigenpen (bangkhop hizen kei lehle) i Zogam ah singlian leh gua manpha taktakte muhkhak zaw om saam di'n ka gingta hi.

Tuiliam lui, Tuivaai lui, Ngazaam lui kigente leh a sung a singtang nga chia i gen mangmoh uh chikchia'n a mun mahmah ah ka va nekha saam diam? A minthang Tuivai tengkol bangle a luui mahmah ah va kisawk theileh ka uttel. Zomi-te chiamtehna huai Phualva len ging khong zaakphak in a om diam aw! Sokngei paakte huih in a muutling a vuang ngelngelte khong mit a muhtheih di'n omlai mah inteh maw?? ~Enlarged @04/6/2013]

Nunna Puanbang Thak - II




LIANPU in bel Kimzual ngaizaw ahihman in Kimzual-te inn ngenta ah pawtzel uhi. Kimzual in leng ngailua hinapi 'AW' chia dawn ding ngamlou lel ahihman in a ngaihthuk lambel a omdante et-a leng theihtheih mai ahi. Tuaziak in kineem a Kimzual-te inn ngenta tung ahi uhi.



Tuabang a kha-guk vel a va pawtsung un Kimzual leng a kingaihtuah naak mahmah a, Lianpu a ngaihna in zouzaw sim napi; a ngaihzawng-pa Ginpu lehkhazil a gamdang a a-omkal a ana guukkhen ding a utkei zel hi. Tua banah, zu haipi khat toh kingaih mawk ding, chi'n Ginpu a khen ngamkei hi. Tuaziak in tu kha-guk sung in Lianpu kiang ah AW ana chi ngam ngeilou hi.

Kimzual leng hong kingaihtuah thakthak a, Lianpu kiang ah 'awng thei nawnlou ding' kichi maileh chi'n a hong pawtnawn hunhun ua genkhiat taakmai ding chi'n khitui tampi kal ah thutanna hon bawlta hi.

Krismas ding kuan hong hita a, Ginpu leng innlum a Krismas zang ding in a hong tungta hi. Tuazaan in Ginpu leng Kimzual-te inn ah va pawt hi. Lianpu-te leng khamsa in a hong lut ua, “Kimzual genchian ta oh! Tu nitak a na genchet keileh…” hon chipah lulu hi. Kimzual in, “ULian, bang chi e, Hehsa in n'ong lut mawk a?” chi'n ana dawng hi. “Mi kisathei nu!” chi'n Lianpu’n kou toh hon thuahlai hi. Thangboi ana kiguk suanlahlua a, “Kim, hehna in la ke'n aw. Tunitak tam k'on dawnkha deuh ua ahi”, chih toh “Lian, bang thuthu hon genkhe mawk na hia?” chi'n a lawmpa Lianpu sal hi. Lianpu leng mi lungtom khat ahihman in, “Ka ut-ut ka gen kei dia. Nang kidaihlah na ding omkei. Lawmhoih chia muang mahmah a hon kitonpih a, kigum dekvial zawmah lai uh maw!!” chi'n heh kisa in san teitui zozen hi. Kimzual hong pau nawn a “U Thang, hehpihtak in hon ngaisiam inla, na lawmpa a na paipih phot in aw. Na ven chiang un hong hoh nawnzaw mai ve ua.

Zu khamsa a hihman in Lianpu bel a hehbaih mahmah a, a lawmpa tung nasan ah a heh nilouh hi. Tuaziak in Thangboi in a pawtpih ut nawnkei hi.

Krismas ni a hong tungta ngei a, Lianpu’n zu kham-a pengnawngsa in Kimzual a va tawn a, kikhawm ding in utlou pipi a kuan khawmpihta hi. Kimzual bel a lungkim hetkei a, a tonkhawm lel uh leng a ning kitel lawkhin hi. Hinapi mawk nawlkhin theih a hihlouhman in dongkholh a sa mahmah hi. Tua hunlai mah in a nung uah Lulun leng kikhawm ding in a hong kuan a, mu hoih mahmah in “ULian-te le hong pawt ngei nawnlou i chihleh Kimzual ngai ana hi phiangsan vele” chi'n  khasia kisa mahmah hi.

Kikhop tawp in Kimzual-te inn ah Lianpu ava hohnawn hi. Himahleh, Kimzual a na nuihmai kholkei a, nuam a sa hetkei hi. Kimzual in “U Lian, n'ong hohhoh na a hon ngai taktak leng na hihlouh pi. Na zukham chiang kia a hong hoh a, huai le hon engbawl ding kia a hong hoh hi zomah lai. Tuabang ahihman in ka genchiang mai ding. Awng thei nawnlou ka hi!” Hiai bangthu Kimzual’ kam apan a zaak in Lianpu heh kisa in gentuan dingdan leng theilou in pawtkhe nulnul hi.

Inn a tun in hehna ngen a kidim in, ka kinepnapen lah hichi hizel chi'n kihehnepna ding chi in ama a adawn zah sang a tamzaw zu a va dawn a, kholai dungteng ah kikou in, kitom hi. Val-Upapa thuhilh ding a hong pai bang a na su-ekh mawk hi. Tuaziak in khosung heutute'n a man ua, a sam metgiausak in kikhopna buuk kiang a tuumkung toh henden uhi.

A nu leh a naunu mi-lak a om ding zum in Krismas mipi annek-khopna ah tel utlou uhi. A lohngaihna theilou in kapkap mai uhi. Lianpu zukham hong vendeuh in heutute'n zeep in thuhilhna a neihzoh un a inn uah va kha uhi. A zepnate uh naa sa-in pawt ngaplou a, kalkhat vingveng ann nelou, tui bel dawn hamham in lumdap a, gawng zouhial hi.

Lulun leng Lianpu veh ding in nahtang khiilkhat tawi in kuan a, himahleh, a gal apan in Lianpu kitom ging za a, nuam salou in a innlam ah kiknawn zawta hi.

Tuchiang in Lianpu adi'n hiai leitung a lungkhamhuai kholdiak hi. A lungkhamna a lian huaihuai a, atawp in a hong kingaihtuah a, “Ka lawmte'n nidang a kuva haaikawm a laizial teep a nopdan hon hilh zellai un ka phawkkei na a, khelhna lampi a hon na pilut lutdan a ve uale. Amau 'nei uh' chihman in ngaihzawng khong ka na deih pahkha a, lungkhamna ding kizon ana hilel kei ve. Tu'nlah buaina khukpi ah lutkhata ing. Ka zu dawnlah ngawlngap mahmahlou ing a… Huiha! Maizen!!” chi'n a khuisa huthut mai hi. Alah, a zu dawnhun in a phakchiang in duhzel ahihmah in zu zuakna inn va tungzel hi. Kimzual-te inn a ava hohchiang inlah Ginpu a na om deuh gige a, Kimzual in lenglah hoihtak a ana houpih nawnlou ahihman in chihna dingtuan theilou in Lulun-te inn lam va tungnawn leuleu hi.

Lulun tuh a gintak a bang nawn hetkei a, ka hoh masak ni uazaw nuamlua hi-a, tun bel va heel ding lelleng maingaphuai nawnkei na e, chi'n lungkim loupi in inn ah kikzel hi. Nungak kichipeuh apan itna tengteng taanta kei ve maw!, a chisek hi. Ahihhang inlah halzou mahmahlou ahihman in nitak teng in zugim namsa ngen in Lulun-te inn va tung thithe hi. Lulun in bel a omdan teng thei lumletta ahihman in mu-se gai vekta a, ngaih ding in leng tuat theinawn himhimlou hi.

Lianpu leng kum 30 bang a hong hita a, upa kisa simta ahihman in zi bang hon deihsimta a, Lulun mah kibei maileh midang lah kilam-et ding om tuanlou a, chi'n nidang a ahoh masak ni ua a gente sunzom ding in lawm dingleng neizou nawnlou in amah kia in hong kuankheta hi.

Kappu-te a na om uh ahihman in a gennop genna ding hunlem mu theilou in a buai mahmah a, hihding tuan theilou in kiknawn hi. Beidong gawpta ahihman in a innsung khong a enzel a, a’ nu banglah teeklam manoh hiaihiaita. A naunu bangleng pasal neihhun lolam hisimta. A neih-le-lamte uh lah tul huaihuai a hihchiang in a omdante khong a ngaihtuah kikzel a, kisik theilua hi. Himahleh a ma ut-thu a kibawl thak ding haksa a sa mahmah hi. Lulun kiang a hunlem a muh sunsun hunte a a-itdante a va genchiang inlah a’ dawnnate kipahna ding omlou ngenta hi zawmah lai hi.



Kisikna ngen in a pumdim a, lah hihding tuan a theikei hi. A lungkhamnate ziak a ngui leh bah-a a omlai in a kilam-et phaklouhpi in Pastor-pa a inn uah hong lut a Hotdamna thu gen-in hong chialpi hi. A lungkham luat laitak ahihman in Pastor-pa thugente bang a ngai ut mahmah hi. Kihongtak in a lungsim tengteng bang genkhia in pianthak ding bang a ut a, himahleh a piangthak thei taktakkei hi.

Pastor-pa'n lungke hetlou a kaal khatvel a va chialpi nung in a lam-etna omsun hotdamna hon ngahta a, tua nungsang a zunekte tawp in Biakinn kai leh Bible sim khong thanuam mahmahta hi. A sungkuante kiang ah nidang a innsung a sukbuai sekte ziakbang in ngaihdam a ngen a, insung kikhopna bang ah hun zangtu in hong pang theita hi. Kimzual leh Lulun-te inn bang ah leng va hoh-in nidang a a-omdan hoihloute ziak in ngaihdam a va ngen hi. Tuabang a kikhekna thupitak a neihman in a nu leh a naunu bang a kipahluat nalam un a mit ua kipan kipahna khituite a hong takkhia hi.

Ni khat tuailai kikhopna a thugen dia seh in a omkha a, Sam 37: 3-5 kikal sim in Toupa deihdan in om lehang zi-le-pasal ding bang i poimoh Toupa’n ei' sang a theizaw a,  hun asak chiang a hon pe ding ahi , chi'n zuihtuak tampi hon genkhiatte'n tuailaite a zou mahmah a, a-thugen ngaikhete'n nuam a sa mahmah uhi.

Mahni kikhutdot hoihlou a hihdante a ngaihtuahsek a, zi-le-pasal ding bangleng Pathian in hon piakhun gin-omtak in ka ngakta ding, chi'n thutanna bangleng bawlkhinta hi.

Hiaibang a hinkhaw kikhekna Lianpu’n a hon neihding kuama'n lam-en banlou ahihman un a khopihte'n a kipahpih mahmah ua, nungakte bang in a etsiatna teng uh leng nulsiang bangzou hial hi. A lawmlui, a zu dawnpih sekte bangleng amah hong pianthakna pansan in kibawlthak lohhial uhi.

Tuabang a hinkhaw-kikheek a hon zattouh zellai in nungak Ngaihniang apan in itna aw-neem a hon za a, Toupa kiang ah A’ deihdan ahi hiam chi'n thumna ah dong hi.

Lianpu leng Ngaihniang-te inn ah a va hoh a, ahinkho luite imm neilou in hilh hi. Toupa kiang a ngaihdam ngenkhinta a hihdante bang gen in, “Niang, tuabang a ka hinkhua ana zang khinta ka hihman in pomtak n’on sakleh tu in hon dawng in aw”. Ngaihniang in, “na omdan luite ka thei a, na hihna tengteng toh ka pasal dingtan in k'on pomthei hi,” a chi a, a ki-itna uh Toupa kiang ah lankhia in khukdin in thumkhawm uhi.

Hunte hong paizel in a ki-itna ulah piching hiaihiai ahihman in kikhen thei dingvual hi nawnlou uhi. A sungte tuak uh lemsakna toh Saptuam Dan in Pastor mai ah hong kiteeng uhi.

A nupa un a septheih lamtuak uh a hon seem ua, neizoulua hikei mahle uh nek-le-tak a sutuah zouzel ua, silh-le-ten a neih sunsunte uh siangthoutak a kem in a hinkhua uh navak-huaitak in hon zangtouzel ua, nupa kop tampi bang in a ki-itdante uh a muh un a engthei mahmah uhi.

Pathian vualzawlna gil-a gah tapa nih leh tanu khat bang hon neita ua, huaite leng Toupa lam ah pii in niteng in amau nupa leh a tate hinkhua hong paizel dingdante bang thumna a phawk in Pathian mai ah laankhia in thumna nei ngiitnget uhi.

SINLAI LAAK DIA DEIH:

Khamtheih, zu-le-sa a bual in nopsakna tunlou a, lungkhamna ngenta tunzaw hi. Lawm-le-vualte chiindan hoihloute zuihlouh ding, leh ka lawmte‘n ngaihzawng hon neihsanta uh, chihman a ngaihzawng khong deih pahlouh ding. Toupa’n lem a sak-hun a zi ding, pasal ding hon pe na ding ahi chih muanngam a, A’ ma lemsak-hun ngakle'ng damsung in navak leh lungkimtak in ki-om theiding ahi, chih.



N.B.: Hiai thugelh phuahtawm ahi. Min kibangkha a omleh amah genna hilou ahi chih hon theihsiamsak ding in ka ngen hi. Hiai thugelh apan in zu dawn hoihlouhdante leh koppih zonna ah Pathian’ pina ngak a poimohdan sinkhia in hinna kibawlna a zangthei omleh chih a tuppen ahi



Nunna Puanbang Thak - I na sim nopleh hiai link click in:

BEITA


© Lian Suantak (8-12th June, 1999) Revised and edited on 10/5/2011.



[Koppih zonna ah baihlamtak a ittu ding mu a, khek ziahziah leh nih-le-thum bangkop thipthep pawl om uhi. Huchihlai in a ngaaitu ding muh haksa sa mahmah pawl leng ki-om hi. Nidang in nungak ngaihbang neizel, i va kisakbawl simchiang alah hon ittu ding mu zoulou pawl a kipang. Ki-itpih khak sunsunte bangle mahni a zoh omlou, lawmte felna khong hamphatpih kihilel. 

Mi 'Luck-dan' khong ngaihtuah chiang a 'bangchi tuam ka de aw' chia lunglelh vungvung hunte bang ana om. Huai hunlai a Bible leh tangthubu moral hoih taktak neite khong simchiang in itna ah ginomna mahmah poimoh ahihdan bang zilkhiat a om. Pathian lungtuahsawm in mahni hihtheihkham in pangle ei' adia kilawm Toupa'n hon ngaihtuahsak ding ahi chia Ama' khut a thuumna a ngamai.

Mibang a ngaihzawng khong deih gu giaugiau in i thuumzaw 'dawnna' a hong pai kholkei. Chihsim neisa a thuum a kihihziak hi maithei. I neih in hiam, i neihlouh in hitaleh lungsim a ginomna leh chihtakna i neihte khenlam ah vualzawlna i tan vanglak chiang a i lungkimpih dingzah a hoih mah Toupa'n hon na koihsak ahi chih ka muhdan ahi. 

Pi Nianggou' tangthubu bawl 'Itna leh Diktatna Gah a Khum' kichi a copy koi ah a kimu diam, nidang a lungkia a omlai khong a kisim kha. Manpha petmah ka sa. Love Story chiatchiat le i hinna hon sukha leh sinlai hoihtak hon petheite sim manpha hi na lawmlawm e. ~Enlarged @04/6/2013]